Begin van de wandeling: het voormalige station aan de Jl Stasiun Kota. (Stationsweg)

Op Stationsweg 60 lag de Wees- en Boedelkamer [Birney – Tolk van Java, 88-90] 


Ga
met de rug naar het station linksaf.

Ga na Megah Plaza rechtsaf Jl Bongkaran (Bongkaran).

Rechts: Jl Waspada.

Aan de ze straat lag in vroeger tijd de tangsi Sambongan.
Toen de feestdagen voorbij waren, vertrok het jonge paar naar tangsi Sambongan, het kampement van Oerip. Gedurende de feestdagen had Djemini nog altijd op de grond geslapen tussen haar adiks en haar moeder. Nu zij Oerips vrouw was, diende ze het bed met hem te delen, begreep ze. Maar het zinde haar allerminst. Ze ontrolde haar matje op het bovenbed en klauterde erop. Verbaasd stak Oerip zijn hoofd uit de klamboe in het onderbed en vroeg zacht waarom ze niet bij hem kwam liggen. “Dank je feestelijk! Ik slaap niet met vreemden!” was Djemini’s antwoord.
[Scholte – anak kompenie, 14-15, 18]


Ga linksaf: Jl Waspada. (Sambongan)

Ga rechtsaf: Jl Slompretan. (Slompretan)

Ga linksaf: Jl Coklat. (Tepekongstraat)

Rechts: 2 Yayasan Sukhaloka (Chinese Tempel).

ILW Surabaya benedenstad Chinese TempelDe tempel “Hok An Kiong”(Verblijfplaats van Geluk en Rust) in de Chineesche Tempelstraat, gewijd aan Ma Tjoo Poo, de patrones der zeelieden, is de oudste “klenteng” te Soerabaia; het gebouw moet omstreeks 1800 zijn opgericht. Bijna alles in en aan het gebouw heeft een symbolische beteekenis. Let op de gebogen daklijst, welke vorm waarschijnlijk ontleend is aan den tentvorm der nomaden. [Nieuw Soerabaia, 68] 

Vroeger woonden de Chineezen in bepaalde wijken bijeen en slechts bij uitzondering werd hun toegestaan in andere deelen van de stad te wonen. Het passenstelsel, dat toen voor hen een belemmering was, werd begin 1911 afgeschaft, waardoor zij een grootere vrijheid van beweging kregen. [Nieuw Soerabaia, 61] 

Ook is er weinig verschil tusschen een tempel en een aanzienlijk Chineesch huis. De voornaamste uiterlijke architectuur van een klenteng is het dak met gebogen lijnen, [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 657] 
Henri Borel: De ‘klentengs’ in Indië verschillen in hoofdzaak weinig van die in China. Even zij nog opgemerkt dat ‘klenteng’, juister ‘kelenteng’ volstrekt geen chineesch, maar een javaansch woord is.
[Nederlandsch Indië Oud & Nieuw - 4, 81-91] 


Rechts:
28 Naamloos (1941: Pitcairn Syme & Co Handelmij).

Ga rechtsaf: Jl Karet.

Chineesche Voorstraat.

De Chinese Voorstraat is het punt waar Oost en West elkander op het innigst ontmoeten en indien het mogelijk ware, dat iemand op Soerabaia in het genot was van de nodige tijd, en daarbij van de nodige kalmte des gemoeds en de nodige geestelijke geposeerdheid (maar dat is natuurlijk niet mogelijk!), hij zou een dissertatie kunnen schrijven naar aanleiding van deze zelfde Chinese Voorstraat, waarop hij zonder slag of stoot zou promoveren aan elke Europese universiteit bij minstens twee faculteiten tegelijk, letteren en wijsbegeerte en / of geschiedenis!
ILW Surabaya benedenstad Chineesche VoorstraatIn de Chinese Voorstraat heerst een chronisch gebrek aan witkalk. Het is echter niet onze bedoeling hierop bijzonder de nadruk te leggen, alsof dit een tekortkoming zou kunnen zijn van de Chinese Voorstraat, want wij zijn bevreesd, dat de Chinese Voorstraat niet meer ten volle de Chinese Voorstraat zou zijn, indien zij behoorlijk werd bewerkt met deze zuiverende en desinfecterende stof. Het is ermee als met oude wijn: hoe dikker de stoflaag die de flessen bedekt, en hoe talrijker de spinnewebben die de toegang tot de bergplaats afsluiten, hoe fijner het ‘bouquet’ van de wijn en hoe groter de waardering van de connoisseur.
[Walraven – Eendagsvliegen, 159-162]


Rechts: 46 Naamloos (Soerabaia Veem / Handelsvereeniging Java / Makelaar Gentis).

Rechts: 50 Rumah Sembayang Keluarga The Goan Tjing. 

ILW Surabaya benedenstad The Toan Ing 2

Het huis van The Toan Ing.
Het huis van The Toan Ing echter is niet volkomen typisch Chineesch, het is eerder een fraaie, ruime met smaak ingerichte, vereuropeeschte woning. Vóór de grote galerij, die zich over de geheele breedte uitsteekt is een tuin, vol zonderling gegroeide en vervormde boomen, pagoden, Chineesche tempeltjes, gedrochtelijke porceleinen en steenen standbeelden en groteske bronzen voorstellingen van dieren, draken, goden en monsters. De luitenant-Chineesis is een groot liefhebber van rariteiten en oude Hindoe-overblijfselen en heeft voor zijn huis in de open lucht een klein museum gesticht, waar tusschen groote boomen, heesters en mooie bloemen allerlei bezienswaardige zaken staan.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 282]


Rechts: 72 N.B.

Rechts: 74 Rajawali Nusindo (Bijkantoor Oei Tiong Ham Concern – 1935, Liem Bwan Tjie).

ILW Surabaya benedenstad Oei Tiong Ham

Een zeer groote plaats neemt in het Semarangsche Zakenleven ongetwijfeld het Oei Tiong Ham Concern in, als grootsche getuige van den nijveren geest van onze Chineesche medeburgers. Dit concern beheert zoowel industrieën, als im- en export-bedrijven in Ned.-Indië en China. Het hoofdkantoor is gevestigd te Semarang.
De eerste grondslag voor dit concern werd gelegd in 1863, toen de vader van Majoor Oei Tiong Ham, de Heer Oei Tjie Sien de firma Kian Gwan oprichtte. In 1890 volgde Majoor Oei Tiong Ham zijn vader op en onder zijn leiding werd in 1893 de firma omgezet in een naamlooze vennootschap.
Het Concern heeft tegenwoordig branches te Semarang (Hoofdkantoor), Soerabaia, Batavia, Cheribon, Palembang, Djocja, Solo, Makasser, Singapore, Bangkok, Calcutta, Bombay, Karatchi, Shanghai, Hongkong en Amoy, terwijl agentschappen in verschillende landen zijn, waarvan wel de voornaamste te Londen en New-York.
De tegenwoordige directie is samengesteld uit: President-directeur den Heer Oei Tjong Hauw en Directeuren-secretaris de heeren Dr. Djie Ting Ham, Tan Tek Peng en Oei Tjong Tjiat. [Semarang als centrum, 150] 


Links:
63.

Handel Maatschappij Anemaet & Co, (63 is geen oud pand meer).

Ten Seldam heeft al een andere baan, waar hij duizend gulden per maand verdient met een gegarandeerd tantième van eveneens dat bedrag per maand. Dat gaat dus wel. Zijn firma heet Anemaet & Co en doet me denken aan ‘de juffrouw Anemaet’, die ook relaties had in den Oost. Het is een lastige firma, naar ik hoor, maar overigens wel solide. Ik hoop dat de bolsjewiek Ten Seldam het er maar kan uithouden.
[Walraven – Brieven, 69-70]
Ten Seldam heeft mij nooit vergeten en steeds kreeg ik van tijd tot tijd een brief van hem. Na al die soesah van Banjoewangi is hij, zooals ik reeds vroeger schreef, prachtig geslaagd op Soerabaia bij Anemaet & Co (dat is misschien nog wel familie van de ‘ouwe juffrouw’ uit de Nieuwe Tonge) en sedert een jaar is hij chef van het kantoor. Deze firma bezit verscheidene suikerfabrieken op Java en doet ook bankzaken, en op een van deze fabrieken heeft Ten Seldam mij nu gestopt.
[Walraven – Brieven, 95-96]


Links: 77 Prima Wisata Dunia.

ILW Surabaya benedenstad Handel MaatschappijNederlandsche Handel Maatschappij.

De Nederlandsche Handelmaatschappij, op initiatief van Koning Willem I uit het huis van Oranje-Nassau opgericht in 1824 (de Koning garandeerde een rente van 4½ % en tekende in voor 4 miljoen gulden), is een naamloze vennootschap van koophandel.
[Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 96, 99]
De maatschappij speelde een cruciale rol in het cultuurstelsel.
[Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 231-233]


Ga op de kruising rechtsaf: Jl Kembang Jepun (Kembang Djepoen).

Links: 180-182 Bank Mega.

ILW Surabaya benedenstad Java China Japan lijnJava-China-Japan-lijn.
[Indië, geïllustreerd weekblad - 4, 103]

Gebouwd in 1927 naar een ontwerp van Job en Sprey.

Nu staat er in ‘Nautica’, dat is het orgaan van de Veeniging van Gezagvoerders en Stuurlieden in Ned. Indië, een verhaal over de Java-China-Japan-lijn. De directie is zoo vol lof over de prestaties van het personeel en uit in haar jaarverslag haar welgemeenden dank. Tegelijkertijd komt er f 45.000,-- beschikbaar van de overwinst ten bate van het personeel. Maar... al dat geld gaat naar het walpersoneel en het varende personeel krijgt niets! Het staat zwart op wit in Nautica en onze krant heeft het uitvoerig vermeld. Onze krant is de eenige krant in Indië, die zulke dingen vermeldt, want wij houden nog altijd de traditie op ‘werknemersdagblad’ te zijn.
[Walraven – Brieven, 259]


Rechts: 167-169 Gedung Jawa Pos (Advocatenkantoren).
Rechts: 165 Kantor Suara Indonesia (o.a. Consulaat Japan).

Ga linksaf: Jl Kali Mati Kulon

Ga rechtsaf: Jl Kalimati Tengah (Tinplein).

Ga linksaf: Jl Songoyudan (Songojoedan).

Ga linksaf: Pasar Pabean.

 

Ga, na de pasar, linksaf Jl Panggung (Panggoeng).

ILW Surabaya benedenstad Panggoeng 2

En, zo is dan zijn gewoonte, hij neemt het stuur, geeft gas, en voort gaan we, de buurt van Panggoeng in, naar de nauwe straatjes, waar de ‘vreemde Oosterlingen’ wonen.
We houden stil voor een kleine Arabische toko met twee ramen en een deur in het midden, waar in de etalage fluwelen mutsen en stoffen voor mannenkleding liggen. De kornet gaat naar binnen, komt weer buiten en begint de opelette van binnen te bekleden met grote Amerikaanse kranten. New York Sun, Boston Examiner, en Chicago Herald. Dan wordt de wagen volgedragen met grote, vieze, zwartberookte aarden potten, van boven dichtgebonden met een stuk mat, die scherpe vislucht verspreiden en op elkaar worden gestapeld tegen de kranten aan.
[Walraven – Op de grens, 41-42]


Ga rechtsaf: Jl Kembang Jepun.

Ga de Jembatan Merah, de brug over de Kali Mas.


Ga rechtsaf.

Links: Taman Jayengrono.

ILW Surabaya benedenstad WillemspleinWillemsplein – 1937 →

Grijs was de lucht aan alle kanten en de Soerabaia-rivier stroomde snel, takken, pisangstammen en vuil met zich meevoerende in de richting van de Oedjoeng. Het plein was leeg op een enkele Opelette na, die met neergelaten zeilen midden in het water stond, dat zich in grote plassen had verzameld, daar waar het asfalt verzakkingen vertoonde. Ik liep dicht langs het grote kantoorgebouw van ‘Internatio’, hopende een taxi te ontdekken, die mij naar trein of autobus zou brengen, toen ik plotseling uit de richting van de Opelette luid mijn naam hoorde roepen.
[Walraven – Op de grens, 38]

 

Ga na het plein linksaf: Jl Garuda (Schoolstraat).

Links.

ILW Surabaya benedenstad InternatioGebouw Internatio: Internationale Crediet- en Handelsvereeniging 'Rotterdam', Rotterdamsche Lloyd, Jacobson van den Berg & Co., Vendu- en Commissiekantoor Brantas, Dept. v. Econ. Zaken: Consultatiebureau der Afdeeling Nijverheid, e.a.
Gebouwd door A.I.A.1927-1931; gedenksteen bij de ingang. [A.I.A.]
[1936] Van de ontwerpen voor den nieuwbouw der kantoren, welke het Willemsplein te Soerabaja eens een volwaardige afsluiting zullen geven, werd tot nog toe slechts het massale kantoorgebouw der Internationale Crediet- en Handelsvereeniging ‘Rotterdam’ (‘Internatio’) verwerkelijkt. Hierin moesten, met de kantoren, een deel der voor een im- en exportfirma zoo belangrijke goedangs in één gebouw vereenigd worden en wel zóódanig, dat bij noodzaak tot uitbreiding der kantoorruimte, een deel der goedangs daarvoor direct zou zijn in te richten. [Locale Techniek-5-6,136-137]


Links..

ILW Surabaya benedenstad De Javaasche Bank

De Javaasche Bank.
[1913] Het gebouw van de Javasche Bank te Soerabaia […] is na Medan, Solo en Makasser het vierde der door de architecten Cuypers en Hulswit voor bovengenoemde instelling in Indië ontworpen en inmiddels gereed gekomen groote agentschapsgebouwen. Het is gebouwd op een aan het Schoolplein en Werfstraat gelegen terrein, waarop vroeger het oude gebouw stond.
[Het Nederlandsch-Indisch Huis oud & nieuw-1, 81-86], [Cuypers]
Jammer is het alleen dat het gebouw niet mooi gelegen is op een punt namelijk waar weinig passage is. Hoe het zij, dat zal misschien veranderen vooral als de tegenover de Bank gelegen school eens mocht worden verplaatst. Die school levert nu het bezwaar op dat zij die zich naar de Bank begeven per rijtuig, stapvoets moeten rijden om de lessen op school niet te storen ! Een hele last voor het verkeer.!
[De Locomotief 19 September 1910], [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 95-96],
[Bouwer – Het vermoorde land, 135a]

 

Aan de achterkant van het gebouw is de ingang van een klein museum. Open van 8 – 16.

Rechts: 4 PT. Telkom (Hoofdkantoor Telefoonbedrijf, gebouwd naar ontwerp van Ghijsels uit 1914).

Ga rechtsaf: Jl Kasuari (Werfstraat).

Links: (7 Kantor Kehakiman Klas I).


Rechts: De Munt lag waarschijnlijk noordelijk en schuin tegenover de ingang van de gevangenis.

Soerabaya heeft, gelijk uit gezegde reeds eenigermate gebleken is, eene veel gezonder ligging dan Batavia, en vooral deze omstandigheid, noopte den Maarschalk Daendels, die ondanks vele, zeer willekeurige daden, veel goeds in Indië gesticht heeft, de stad Soerabaya tot het onderwerp zijner bijzondere oplettendheid te maken. Een arsenaal en vele andere openbare inrigtingen werden hier door dien Landvoogd tot stand gebragt. De Scheepstimmerwerven zijn voorzeker de fraaisten, welke men in Indië zien kan; de Constructie-winkel en de Munt zijn zeer belangrijke inrigtingen. Voor soortgelijke etablissementen achtte men Batavia minder, of in het geheel niet geschikt.
[Olivier – Tafereelen I, 200-202]
De arbeiders werken twee aan twee; de eene trapt de specie met den voet en de andere geeft er den vorm aan. Dit laatste vooral geschiedt met eene buitengewone behendigheid. Zij vervangen elkaar om de acht dagen, na verloop van welken tijd de trapper zijne voetzolen heeft doorgetreden, hetwelk echter geene schadelijke gevolgen heeft, want, nadat hij acht dagen met kneeden, in een zittende houding heeft doorgebragt, zijn zijne voeten weder volkomen hersteld. De aldus gemaakte vormen worden in den zonneschijn gedroogd.
[Olivier – Tafereelen I, 208-211]


Links: 19de eeuwse huizen.

ILW Surabaya benedenstad neoclassicistische bouwstijl

De eene oever is met fraaie, helderwitte woningen van Europeanen omzoomd, en levert een fraai gezigt op, terwijl de overzijde wel een woeliger, maar gansch niet bekoorlijker schouwspel vertoont, en veelal herbergen, openbare huizen voor de zeelieden en dergelijke gebouwen bevat.
[Olivier – Tafereelen I, 202-203] 


Linksaf: Jl Kali Sosok.Kidul.

En daarbij heeft Speenhoff dan een prentje getekend van zo’n Indischman met verlof, zoals ze ook inderdaad waren, want zelf heb ik ze ook zo gekend. In Holland namelijk, in vroeger jaren. En het is wel heel vreemd, of liever opmerkelijk, dat men zulke typen van mensen tegenwoordig niet meer ontmoet. Wij zijn nu allen gezonder en flinker, wij hebben meer kleur op onze gezichten en wij zien niet zo geel van de leverziekte. Misschien komt dat, omdat we niet meer wonen op Kali Sosok en geen water meer drinken uit de leksteen en ons beter voelen en hygiënischer leven.
[Walraven – Eendagsvliegen, 218-219]

 

Rechts: Op het eind van de straat lag: 

Toko Haverkamp, Provisiën en Dranken, Huishoudelijke- en Luxe-artikelen 
Pah zal nu bij ons komen eten, rollade met boemboe! Vooral in de boemboe is zij zeer geïnteresseerd. De boemboe heb ik gekocht bij Haverkamp in de Werfstraat, waar ze de meest wonderlijke collectie kruiden hebben volgens Nederlandse mengprincipes, alles voor 5 cent per busje. Pah heeft aan zo’n busje wonderbaarlijk lang geroken, en het tenslotte vastgehouden, als een zeldzame kostbaarheid. Maar zij is nog niet wezen eten! Bij nader inzien schijnt dát haar toch te ver te gaan.
[Walraven – Eendagsvliegen, 199-200]


Ga met de weg mee naar rechts:
uitzicht over de Kali Mas.

Van het rechte haven-kanaal, de uitmonding der Kali-Mâs, voert de weg langs een rij kleine ouderwetsche huisjes, waarin tagarijnen, scheeps-victualie-verkoopers en slaapsteêhouders wonen. Matrozenherbergen, winkeltjes van scheepsbenoodigdheden en pakhuizen, geven aan die buurt volkomen het uiterlijk van een Hollandsche havenplaats,
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 267] 


Ga terug
en ga bij nr. 35 rechtsaf en daarna linksaf Jl Nelayan (Schrijnwerkerstraat).

Ga linksaf Jl Kebalen Timur (Kleine Kebalenstraat).

Ga rechtsaf Jl Sampurna (Weezenstraat).

Rechts: House of Sampurna.

ILW Surabaya benedenstad SampurnaHet snuiven is derhalve bij den Javaan weinig bekend, maar wel het rooken. De gemeene man rolt een weinig inlandschen tabak in een stukje dun palmblad, en vormt aldus een smakelijk roko of sigaartje. De meer aanzienlijke Inlander rookt lange, dikke sigaren, insgelijks van palmbladen gevormd, maar waarvan de tabak met zeer geurige bestanddelen vermengd is, zoo dat zulk eene sigaar de geheele kamer parfumeert.
[Olivier – Tafereelen I, 110] 
Otto hield hem het doosje sigaretten voor. 'Kom, Chrissie, vroeger rookte je ook als een schoorsteen! Dit is de enige originele krètèk, beter dan Koyo, dat merk van de Nipponners. Kreeg jij toen van de distributie in het kamp. Smookten wij samen op dat veldje daar.'
[Springer – Bandoeng-Bandung, 126] 


Ga in het museum de trap op naar de 1ste etage voor een zicht op de productie van de sigaretten.

Ga terug naar de hoek van de straat en rechtsaf Jl Kebalen Timur.

Ga linksaf: Jl Kutilang (Constructiestraat).

Links:

ILW Surabaya benedenstad Constructiewinkel

Een van de gebouwen van een voormalig groot complex: de Constructiewinkel.
De Scheepstimmerwerven zijn voorzeker de fraaisten, welke men in Indië zien kan; de Constructie-winkel en de Munt zijn zeer belangrijke inrigtingen.
[Olivier – Tafereelen I, 200-202]
De onderscheidene ruime gebouwen van den Constructie-winkel bevatten de werkplaatsen der scheepstimmerlieden, blok- en pompenmakers, kuipers, koperslagers, blikslagers, schilders, geweermakers, smids, zadelmakers en houtzagers, mitsgaders de ankersmederij en de kogelgieterij. Voor elke dezer handwerken zijn opene lootsen opgerigt, die met pannen gedekt zijn.
[Olivier – Tafereelen I, 205-208] 

De reden, dat in 1849 werd uitgezien naar een eigen fabriek voor het Leger lag daarin, dat de toenmalige Lands Constructie Winkel onmogelijk in alle behoeften van Leger en Vloot kon voorzien. Daarom werd besloten tot de splitsing der bedrijven. De fabriek de Phoenix werd voor het Leger aangekocht en bij Gouv. Besluit bestemd om den zoogenaamden Artillerie Constructie Winkel te vormen met bepaling, dat die winkel op 1 Januari 1851 in werking zou treden. [Indië, geïllustreerd weekblad, 7, 149-152] 

Vanaf 1910 is de Constructiewinkel in fasen verplaatst naar Bandoeng [Indië, geïllustreerd weekblad, 7, 171]


Ga rechtsaf: Jl Kutilang.

Nieuw Holland straat.

Op een dag moest ik aan deze voorvechtster der vrouwen-emancipatie een boodschapleitje (dat destijds de rol van telefoon vervulde) van mijn vader brengen. Al was ik toen nog maar een dreumes van zes – er was veel wat mij nu nog duidelijk voor den geest staat.
Mina Kruseman woonde in die jaren op de bovenwoning van een groot huis, ik meen in de Nieuw Hollandstraat, niet ver van het Marine Hotel.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd I, 141-144]

Op een kaart uit 1867 heet de huidige Jl Pesapen Laki Nieuw Hollandstraat. Deze weg liep in westelijke richting naar een kampong binnen de stadswal, die ‘Nieuw Holland’ heette. Pesapen is de oude naam van de kampong.


Links: (Muur Gevangenis Werfstraat).

ILW Surabaya benedenstad Gevangenismuur

“Is de ringmuur om de gevangenis voldoende hoog?”
Van 1903 af tot nu toe, dus volle tien jaren lang, wordt die vraag vier malen in het jaar met “ja” beantwoord en toch zou het antwoord “neen” moeten luiden, want geregeld klimt Kromo er over heen, als het verlangen naar vrijheid of naar moeder de vrouw te groot wordt.
Een ringmuur, waar elke Kromo met het grootste genoegen over heen klimt, is niet voldoende hoog, zou ik zeggen. Maar ik maak daar geen ruzie over; de enkele assistent-residenten, die het wèl gedaan hebben en beweerden, dat de ringmuren te laag waren tegenover Kromo’s behendigheid, zijn er bekaaid afgekomen,
[Gonggrijp – Brieven van Opheffer, 297-298]


Rechts: 7 (1941: 7 of 5 Platon Handel Mij. / Consulaat van Frankrijk).
Rechts: 1 Pantja Niaga (1941: Handel- Maatschappij Harmsen, Verwey & Co / Handel-Maatschappij Dunlop & Co. / Belgisch Consulaat / Handelsvereeniging “Oost-Indië”).

Steek Jl Rajawali over.
En ga rechtdoor: Jl Krembangan Barat. Krembangan Westerkade. 

Het is zeker dat omstreeks 1880 een groot deel van de Indo-groep verpauperiseerd was en aan de zelfkant van de samenleving leefde, in de kampong – al bleef hij voor de Indonesische kampongbewoner altijd de 'Europeaan' – of aan de rand van de kampong of in de toenmalige specifieke Indo-buurten als Kemajoran (in Batavia), Krambangan (in Soerabaja) of Karangbidara (in Semarang). Onder deze 'paria's' van de Europese samenleving, zoals een Indische toneelschrijver ze noemde, was de criminaliteit vanzelfsprekend hoog. Waarschijnlijk heeft Huet deze groep op het oog gehad toen hij sprak van ploertendom.
[Nieuwenhuys – Tussen twee vaderlanden, 20-21]
Omdat ik niet wist hoe gauw ze in Krembangan een voorwendsel vinden om twist uit te lokken en te vechten, zat ik in het nauw voor ik er erg in had. Iemand keek uit een open voorgalerijtje naar me terwijl ik langzaam fietsend en belangstellend rondkijkend voortreed. Ik meende het gezicht te kennen en keek wat langer dan eigenlijk wel fatsoenlijk was. Toen hoorde ik een stem iets roepen als een groet of zo. En stom genoeg stapte ik af. Een jongeman op sloffen en in pyjama kwam haastig het huis uit gelopen, zijn haast evenwel minderend toen hij dichterbij kwam. Misschien omdat ik er zo onschuldig uitzag. Met langzame, slepende passen legde hij de laatste meters af, de vuisten gebald in de pyjamazakken, zo het jasje stijf naar voren trekkend om de smalle heupen.
Toen wist ik hoe laat het was. Dit soort ruzie uitlokken was me uit m'n jongensjaren welbekend.
[Mahieu – Verzameld werk, 336-337] 
Krembangan was al ver voor de oorlog berucht omdat daar de gemeenste vechtersbazen rondhingen.
[Birney – Tolk van Java, 123] 

 

Rechts: Jl Mrico (Oude Kerkhofweg)

Bij de instelling der Gemeente bestond slechts een enkele Europeesche begraafplaats, Peneleh, die reeds sedert 1850 in gebruik en daardoor voor het grootste deel in beslag genomen was. [...] De oude begraafplaats Krembangan was reeds sedert tientallen jaren gesloten. [Nieuw Soerabaia, 186] 


Rechts: 71.

ILW Surabaya benedenstad Groote Kantine

Waarschijnlijk de militaire ‘Groote Kantine’.

We lezen in het Soer. Nbl.: Het is verschrikkelijk op welke wijze voornamelijk de Arabische huiseigenaren, in den laatsten tijd de huishuren opjagen, speciaal van die gebouwen welke tot nog toe door Europeanen met kleine beurzen werden bewoond. Voor de meesten zijn die huizen thans zelfs onbereikbaar geworden, om enkele voorbeelden te noemen in de straat achter de cantine werd de huishuur van een der bewoners plotseling opgedreven van 45 tot 85 gulden. [De Locomotief, 18 Januari 1917]


Ga linksaf: Jl Merak (Comedieplein).

Rechts: PT. Perkebunan Nusantara.


Ga terug en houd rechts aan: Jl Krembangan Timur (Krembangan Oosterkade).

Links: 32a: Rumah Makan Laksana Jaya.

Ga rechtsaf: Jl Rajiwali (Heerenstraat).

Links: 18-20 (Assurantie Maatschappij ‘De Nederlanden ‘ van 1845 en tevens de verzekeringsmaatschappijen Ned. Ind.; Tweede Ned. Ind.; Koloniale; Tweede Koloniale, ‘De Oosterling’ en ‘Fatum’.).

Rechts: 35 (Handel Maatschappij Güntzel & Schumacher).
Rechts: 31 (Agentschap Singer Sewing Machine Company).

Rechts: 29 Persero.


Rechts: 15 Usodo D/H Oud (Wed. G. Oud & Co, Wijnkoopers, destillateurs, Importeurs).

Links: Jl Kasuari (Werfstraat). In die straat rechts: 2 BNI (Hagemeyer & Co. / Arbeidsinspectie) en links: 1.

1. Na WO II: Parket Officier van Justitie.

Hij werd ambtenaar van het O.M. in Soerabaja en kwam met drie lotgenoten in een mess te wonen. Hij wist niets van de rechtspraktijk, niets van de gewoonten van het land en hij verstond geen drie woorden Maleis. Romkes belastte hem met de afdeling ‘Economische Delicten’, wat zeggen wilde dat hij de hele dag moest harrewarren met alle Chinezen en Arabieren van Soerabaja. Hij stapelde blunder op blunder en zweette water en bloed. Hij werd gehandhaafd omdat er niemand was die het er beter zou afbrengen.
[Van der Hoogte – Huis in de nacht, 63-64]
Het vertrek dat mij was toebedacht was tamelijk groot, maar nog naargeestiger dan de rest van het gebouw. Er stond wat haveloos meubilair, kennelijk wat was overgebleven, nadat iedereen zich reeds van het beste had voorzien. Ik stootte de blinden open, die tegen de zon gesloten waren en het vertrek in een vaal halfduister hulden. Onmiddellijk viel de gloed naar binnen en vervulde de ruimte met een onbehaaglijke hitte. Het grote, oude bureau was leeg, op een enkel stuk na: een lijvig dossier, dat uitnodigend was neergelegd op de plaats waar het vloeiblad hoorde te liggen. Ik sloeg een lusteloze blik op de omslag: Dossier no. 1483, Zaak-Pa Romat, alias Amra.
[Van der Hoogte – Het laatste uur, 29-30]


Vervolg de Jl Rajawali (Heerenstraat).

Rechts: 9-11 Hotel Arcadia.

ILW Surabaya benedenstad Geo Wehry(9) Geo & Co. (11) Java Transport & Handel Mij.

Hij werd uitgezonden en werd op Soerabaia geplaatst, waar hij Chineesche toko’s moest bezoeken en trachten moest de bullen van Geo Wehry te verkoopen, die bestonden in boter in blikken, Apollinaris, priktollen, cement in vaten, sokken en nethemden en alle mogelijke en onmogelijke artikelen meer.
[Walraven – Brieven, 70-71]


Rechts: 7 (1941: The Yokohama Specie Bank.)
Rechts: 1. Bank Mandiri (1941: The Mitsui Bank Ltd.).

Ga linksaf: Jl Jembatan Merah.

ILW Surabaya benedenstad WillemskadeWillemskade.
Op de Willemskade tot aan de Roode brug (Djambattan-Mera) en in de aangrenzende straten is een verbazend groot handelsvertier. Men ziet het den menschen aan, dat zij niet wandelen, maar zich voortspoeden om te komen waar zij wezen willen, om hun zaken aftedoen. Onophoudelijk rijden daar kossongs, leelijke, oude, afgedankte open kalessen met twee armoedige paarden bespannen, om de handelaars van het eene kantoor naar ’t andere te brengen. De dos-à-dos, evenzeer tot dat doel in gebruik, zijn niet minder sukkelig en afgeleefd – maar beide voertuigen doen wat ze doen moeten en in een koopstad let men er niet zoo nauwkeurig op of de wagen wel zindelijk, ’t paard wel netjes getuigd en de koetsier niet haveloos is.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 267-269]


Recht voor de brug stond het voormalig gemeentehuis, zie rechter deel van de foto van N.-I. Handelsbank. ↓

De gemeenteraad bestond uit benoemde en gekozen leden; enkele ambtenaren waren ambtshalve lid, o.a. de regent van Soerabaia, die overigens het enige Indonesische lid van de raad was, en de ‘kapitein’der Chinezen. De gekozen leden waren candidaat gesteld door de Soerabaiase Kiesvereniging en behoorden alle tot de ‘gros-bonnets’. Er was een vertegenwoordiger van de winkelstand, maar de kleine man, de Indo-Europeaan van Soerabaia’s benedenstad, was niet vertegenwoordigd tot, in 1913, de Soerabaiase afdeling van de Indische Partij van Douwes Dekker aan de verkiezingen ging deelnemen.
[Koch - Verantwoording, 52-53]


Rechts: (27) op de hoek: Bank Mandiri.

ILW Surabaya benedenstad Nederlandsch Indische HandelsbankNederlandsch Indische Handelsbank.
(1906, Moojen)
De Nederlandse Handel Maatschappij, de Escompto en de N-I Handelsbank waren de drie grote, algemene banken in Nederlands-Indië. [Het Bankwezen, 117-128]

Het was voor de Handelsbank een voordeel dat zij een belangrijk aandelenpakket in het bezit had van een cultuurbank, de Nederlandsch Indische Landbouw-Maatschappij.
Die bank had een agentschap op nr. 25.


Rechts: 19-23 PT. Aperdi. (Amsterdamsche Maatschappij van Levensverzekering: Amstleven – 1900, Berlage en Hulswit)

ILW Surabaya benedenstad Amsterdamsche Maatschappij Levensverzekering

Bij de deur beelden van Mendes da Costa. Boven de ingang een tegeltableau van Toorop, waarop de oprichtingsdatum van de maatschappij staat vermeld en rechts en links van de ‘godheid’ een Indonesische en een Europese vrouw. Op het dak een rek voor het naambord.
[1923] De laatste berichten meldden, Dr. P.H. Berlage komt naar Indië in verband met een regeeringsopdracht tot uitbrenging van een advies over de restauratie der Indische monumenten. […] Allereerst zal wellicht zijn krachtig woord mede kunnen werken tot behoud van vele historische gebouwen, dateerende uit de eerste periode van de Oost Indische Compagnie; toezicht daarop is wel dringend noodig, want nu verdwijnen – zonder dat de Gemeente noch het Gouvernement er naar omziet de meest karakteristieke gebouwen uit dien tijd. […] Dr. Berlage zal – nadat vele West – en Oostmoessons zijn gegaan over de gebouwen die hij in het Moederland voor ’t verre Oosten ontwierp, thans gelegenheid hebben persoonlijk kennis te nemen van de uitvoering zijner geestesproducten. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-26, 88, 89]
Door die rust is hij leider geweest … [Locale Techniek-3-6, 141] 
Een vijfde van het in Ned.-Indië verzekerde bedrag is verzekerd bij de ‘Amsterdamsche’. De ‘Amsterdamsche’ neemt dus op levensverzekeringsgebied in Ned.-Indië een hoogst belangrijke plaats in. [De Koloniale Roeping, Adv 17] 


ILW Surabaya benedenstad NILLMIJ
Rechts: 17 Prima Master Bank (Makelaarskantoor Dunlop & Kolff.)
Rechts: 15 (Fraser, Eaton & Co.)
Rechts: 11 PT. Asuransi Jiwasraya (Levensverzekering- en Lijfrente Mij. NILLMIJ van 1859.)
Rechts: 9 (Gebouw Gemeente Spaarbank – Matthes, Advocaat.)
Rechts: 7 (Mitsubishi Shoji Kaisha Ltd.)
Rechts: 5. Perkebunan X.

ILW Surabaya benedenstad Koloniale Bank

Koloniale Bank. Gedenkstenen: links en rechts na de ingang.
Boven de ingang Kalakop, de “handtekening” van Wolff Schoemaker (1925). [De Locomotief, 2 Maart 1927 (1,1)][De Locomotief 23 Juli 1910], [Wolff Schoemaker] 
De ca. 50 meter breede frontgevel aan de Willemskade kenmerkt zich door een domineerende horizontale lijn, welke slechts gebroken en daardoor geaccentueerd wordt door de iets hooger opgetrokken en sterker in reliëf gebrachte middenpartij, [Nieuw Soerabaia, 228] 
De eigen suikerondernemingen stonden per ultimo 1933 te boek voor rond 5 miljoen gulden, de deelnemingen in suikerondernemingen voor f 8.284.501,-. Het is zeker, dat hierop in verband met de moeilijkheden in de suikercultuur zeer aanzienlijke afschrijvingen zullen moeten plaatsvinden. [Het Bankwezen, 184-193], [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 99]


Rechts: 1.

ILW Surabaya benedenstad Spaarbank

Hoofdkantoor Gemeente Spaarbank.
De oudste was de Nuts-spaarbank van Soerabaja, die uit 1833 dateert en toen mede door toedoen van vrijmetselaren tot stand gekomen is. [Vrijmetselarij, 118-119]
Het Soer.Handelsblad van 26 November 1914 meldt: Hedenmorgen ten 11 uur had de aanbesteding plaats van het nieuwe kantoorgebouw der Spaarbank van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-17-2, 180]
Van sparen komt dan ook niet veel, behalve dat er maandelijks 15% van mijn salaris voor mij op de Spaarbank wordt gezet, dat ik uitgekeerd krijg als ik wegga, of anders bij het bereiken van den 45-jarigen leeftijd.
[Walraven – Brieven, 151]


Rechts: Jl Cendrawasih (Roomsche Kerkstraat).
1822 -1900 stond er een R.K Kerk in deze straat. De kerk stond op ‘een eiland’, vrij van de kazerne links en de gebouwen rechts.
Vervolg de Jl Jembatan Merah.

Rechts: Polrestabes. 

 

Rechts: 37 KPB Nusantara.

ILW Surabaya benedenstad Landbouw syndikaat

De Nederlanden van 1845.
Intern: aan de zijkant van de trappen: gebrandschilderd glas.
Tevens vestigingsplaats van het Algemeen Landbouw-syndikaat [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 231]

De gemeenteraad van Soerabaia had besloten om nieuwe, nogal kostbare urinoirs te plaatsen. Ze werden, volgens de krant van Wijbrands, 'ingewijd bij monde van' mr. Paets tot Gansoyen, voorzitter van het Algemeen Landbouw-syndikaat.
[Koch – Batig slot, 174-175], [Koch - Verantwoording, 78, 87]


Ga rechtdoor: Jl Veteran (Sociëteitstraat).

Links: 42-44 Bank Mandiri.

ILW Surabaya benedenstad Borsumij

Borneo Sumatra Handel Maatschappij: Borsumij.

(1935, Citroen). Front begane grond is verbouwd. [Citroen]

Architect Lemei: […] terwijl kort voor zijn overlijden de voltooiing plaats vond van het kantoorpand van de Borneo-Sumatra Handel Mij. Het interieur van dit gebouw is wel bijzonder geslaagd. Fraai is de ruimtewerking en verlichting van de kantoorhal. [Locale Techniek-4-5,8]
Mening van architect Blankenberg [Locale Techniek-9-1, 3-7]


Rechts: 19-21 AA Energy.

ILW Surabaya benedenstad Wellenstein Krause CoDe Handelsvereeniging te Soerabaja en Wellenstein, Krause & Co..
In 1931 werden 325 faillisementen uitgesproken met een gezamenlijk passief van bijna 5 millioen. [Nieuw Soerabaia, 230-231] Gebouwd voor het Amsterdamsche Kantoor voor Indische Zaken: Akiz, vertegenwoordiger van AEG, Philips, Goodyear, Sulzer enz.
[1924] Een keurig ontvangtoestel voor radio-omroep met 2 detectorlampen en 2 hoog-frequentie-versterkers, een aantal afstemspoelen en condensatoren om op verschillende golflengten in te stellen, de noodige hoofdtelefoons, alsmede een loudspeaker, deden het hart van den radio-amateur sneller kloppen. Met behulp van een buiten gespannen antenne werden van tijd tot tijd seinen opgevangen en door de geheele ‘machinehal’ hoorbaar gemaakt.
[Indië, geïllustreerd weekblad -8, 225-227], [Indië, geïllustreerd weekblad -9, 198, 199]


Links: 30 PT. ODI.

ILW Surabaya benedenstad Vooren

Accountantskantoor H.J. Vooren / Olveh van 1879.
Wat mij overigens meer geërgerd heeft, was, dat ik nooit gelegenheid kreeg een NSB-er te signaleeren, NSB-ers, die met een insigne op verschenen, één zelfs met een nummer van Volk en Vaderland in zijn handen, de hakken tegen elkaar klakten en haast den Hitlergroet zouden hebben gebracht. Mijn satyren daarop werden nooit geplaatst, zelfs niet vlak voor den 10den Mei.
Eens kwam er een NSB-er, Dierdorp, van beroep accountant bij het kantoor Vooren, wiens vrouw in Europa was. Zijn vrouw had hem goed verzorgd en hem zelfs de beste baboe gelaten om voor hem te wasschen en zijn hotelkamer te verzorgen. De baboe was zelf getrouwd, en dus ‘safe’. Hij verlangde echter nog andere diensten van de baboe, die zij hem ook gewillig bewees. Alleen kreeg zij nooit iets van hem ter belooning.
[Walraven – Brieven, 788-789]


Rechts: 3.

ILW Surabaya benedenstad van Dorp

Boekhandel en Drukkerij v/h G.C.T. van Dorp. (1923, Wolff Schoemaker)
Er zijn hier op Soerabaia goede boekwinkels en op het gebied van kinderboeken is er van alles. En de menschen koopen ze ook, want we leven immers in de eeuw van het kind! Veel wijsneuzigheden en theorieën van ‘het mooie handje’ en kwasi-leerzaamheid en deugdzaamheid en ‘naarstigheid’ zijn gelukkig van de baan en vooral ook de vrome boekjes zie je niet meer. De vrome boekjes waren nog wel het ergste, al beweer ik daarmee niet, dat een kind niets van godsdienst moet weten.
[Walraven – Brieven, 153-154]
Staking bij Van Dorp. [Indië, geïllustreerd weekblad-9, 224]


Links:

ILW Surabaya benedenstad Helmig Co
Gebouwd door Job en Sprey voor N.V. Pharmaceutische Import Maatschappij Helmig & Co., Soerabaia (Hoofdkantoor) – Groothandel in Chemicaliën – Fabrikanten van Verf, Vernis, Creolin, Zeep en Chemicaliën. [De Koloniale Roeping, A 19] 


Rechts: doorkijk naar achterkant R.K. kerk 

ILW Surabaya benedenstad R K kerk[De 'Vereeniging van Bouwkundigen in N.I.' is gesticht in juni 1898. Haar 3de algemene vergadering hield zij in 1900 in Surabaya. Voor de tweede dag was een excursie georganiseerd.]
Des ’s morgens ten 8 ure vereenigden zich de heeren [...] tot het bezichtigen van het in aanbouw zijnd R.K. Kerkgebouw, een voor Indië niet alledaagsch bouwwerk. De bouwmeester de heer Westmaas, was zoo vriendelijk het gebouw in nagenoeg al zijn onderdelen te doen bezichtigen, hetgeen natuurlijk den heeren zeer aangenaam was en waarvoor genoemden Architect bij die gelegenheid dan ook den welgemeenden dank werd betuigd van alle aanwezige leden der V.v.B. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-3, bijvoegsel juli, 8] 


Links:
6-8. Pertamina.


Rechts: Jl Kebon Rojo (Regentstraat). 
Rechts: 10 Kantor Pos dan Giro.

 

Om de R.K. kerk, de Gereja Katolik Kelahiran St. Perawan Maria (Onze Lieve Vrouw Geboorte of Onze Lieve Vrouwekerk) te bereiken gaat men in de Jl Kebon Rojo rechtsaf, de Jl Kepanjen (Tempelstraat) in. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-3, bijvoegsel juli, 8] 

Ga rechtdoor: Jl Pahlawan. (Aloon-Aloonstraat)
Rechts: Bank Indonesia.


Links: 120 Bank Mandarin.

ILW Surabaya benedenstad Lindeteves Stokvis

Lindeteves Stokvis.
‘De Maatschappij tot voortzetting der zaken Van der Linde & Teves' heette in 1899 al Lindeteves en zij handelde o.a. in vrachtwagens van General Motors, wegwalsen, motoren, drijfriemen, pompen, bordesplaten, plafondijzer, isolatiemateriaal voor de bouw etc. [Lindeteves-Stokvis, 1-11]
De grond wordt gekocht in 1911 [De Locomotief, 11 October 1911], het Architecten-Bureau Ed.Cuypers & Hulswit maakt het ontwerp [Het Nederlandsch-Indisch Huis oud & nieuw-1, 175] en het pand wordt opgeleverd in 1915 [Het Nederlandsch-Indisch Huis oud & nieuw-1, 266]


Links: 116 Badan Penanamah Modal.


Links: 112 PT. Pelni.

ILW Surabaya benedenstad Stoomvaart Maatschappij Nederland

Stoomvaart Maatschappij “Nederland”.
[“Indië” geïllustreerd weekblad-4, 69-75]
Ook is de ‘Nederland’ een Maatschappij met een goede reputatie. Ze hebben in de crisis hun personeel goed behandeld, ook al zijn er met vervroegd pensioen ontslagen. Maar de vroegere directieleden, vooral de heer OptenNoort, waren humane menschen. Over de tegenwoordige heer Bronsing is het oordeel naar het schijnt nogal verschillend, maar nieuwe bezems vegen schoon.
[Walraven – Brieven, 223-224]
Het kantoorgebouw voor de Stoomvaart Maatschappij Nederland werd ontworpen door AIA-Bureau en gebouwd in 1931-32. Op den beganen grond bevindt zich het kantoor van de S.M.N. met passage-bureau, boven liggen verhuurbare kantoren. [Locale Techniek-5-6,137]


Zicht op viaduk.

ILW Surabaya benedenstad Spoorwegviaduct

Spoorwegviaduct SS (1932, Citroen).

Naar wij vernemen, worden volgens het Soer. Handelsblad van de zijde der gemeente Soerabaja nog pogingen gedaan, om de viaduct over Pasar Besar dusdanig gebouwd te krijgen, dat ook het stadsbeeld daarmede niet geschaad wordt. Zij hoopt de S.S. alsnog bereid te vinden, om door een architect een ontwerp te doen maken. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-27, 79]
Lemei: Het S.S.-viaduct is een voorbeeld van geslaagde utiliteitsbouw. De vormgeving van het materiaal gewapend beton is bij dit werk zeer zuiver. [Locale Techniek-4-5, 2-8]


Na het spoorwegviaduct rechts:

Zijn “gambar idoep” (levende beelden = bioscoop), welke gevestigd was onder een grooten djoewetboom op het terrein langs de tegenwoordige “hooge baan”, ten Noorden van het gebouw van den Raad van Justitie, wekte iederen avond de groote belangstelling van de ingezeten, vooral van de Inheemschen. [Nieuw Soerabaia, 385-386] 


Rechts: Taman Pahlawan met het vrijheidsmonument Tugu..

 ILW Surabaya benedenstad Raad van Justitie 02ILW Surabaya benedenstad Raad van Justitie 01

 

Tot oktober 1945 stond hier het gebouw van de Raad van Justitie. [Aantekeningen Rechtswezen]
Tijdens de oorlog was het ‘t hoofdkwartier van de Kempetai,
In dit gebouw is het ultimatum geweigerd, dat de jonge Indonesische strijders zich in de strijd met de Engelsen moesten overgeven. Het gebouw is vervolgens door de jongeren veroverd en verwoest. Zie rechter foto: rechts op de achtergrond

… en hoewel ook de rechtbank streng en ijzig bleef bij alles, de president mij elk ogenblik toeriep: “Houd uw mond, mijnheer Walraven!” als vreesde hij het ergste van elk woord, dat ik ontijdig zou spreken; hoewel de rechtbank en de Officier met achting en waardering spraken van de eden afleggende getuigen, terwijl deze getuigen op mij een hoogst komische werking uitoefenden; hoewel de president aan het einde verwachtte, dat ik nu een lange verdedigingsrede zou houden, terwijl ik daartoe niet de minste lust gevoelde…
[Walraven – in boevenpak, 11-12, 14]
Intussen werd ik gedagvaard om voor de raad van justitie te verschijnen als beklaagde, wegens mijn beschuldiging aan het adres der regering dat zij de spoorwegstaking had uitgelokt. Ik had mij hierop geprepareerd door een uitvoerige verdediging te schrijven, die een aanklacht tegen de regering en het S.S.-bestuur wegens verwaarlozing van de personeelsbelangen inhield. Ik nam geen advocaat als verdediger, wilde zelf mijn verdediging voeren.
[Koch – Verantwoording, 139-140]
De zitting van de raad van justitie was om half negen begonnen. Om half een deelde de president mede, dat de raad in raadkamer ging. Een kwartier later kwamen de rechters weer terug en V. werd vrijgesproken. Zijn onschuld was zo duidelijk gebleken, dat de raad niet nodig had gevonden eerst acht dagen later een beslissing te nemen.
Het geval maakte een diepe indruk en trof me tot tranens toe. V. vloog mr P. om de hals en rende toen, in het plotseling besef van zijn vrijheid, het gebouw uit en Pasar Besar op, doch kwam tot bezinning en keerde terug.
[Koch – Verantwoording, 142-143] 
Ze kwamen op mij af, trapten me in elkaar en sleurden me mee naar hun hoofdkwartier, gevestigd in het voormalige Paleis van Justitie, tegenover het gouvernementskantoor aan de Pasar Besar.
[Birney – Tolk van Java, 133-135] 


Links: 110 Kantor Gubernur. (Kantoor van de Gouverneur van Oost Java – 1929-1931, Lemei) 


Links
: tussen het Kantor Gubernur en de hoek lag het (‘oude’) Restaurant Hellendoorn.

En een dame, die ik al zeventien jaar geleden kende toen ze nog korte rokken droeg en een blonde vlecht op haar rug, bracht me naar een hoekje van de stand, haalde een oude foto van de wand en ziet: daar zaten de Indischmannen van Speenhoff aan een gastmaal in het oude Hellendoorn!
[Walraven – Eendagsvliegen, 220] 


Rechts, op de hoek van de zijstraat.

ILW Surabaya benedenstad Bioscoop LuxorPlaats van Luxor Restaurant en Bioscoop Luxor
Ik heb eens met Goote in een bioscoop gezeten, die zoowat helemaal leeg was. Op Soerabaia, de Luxor bioscoop. Maar we hebben genoten van de film, die Soerabaia versmaadde. Nu verstonden we allebei goed Engelsch. Ik woonde al hier, maar Goote is er later nog eens een keer gaan kijken, en toen was de bioscoop weer even woest en leeg. De film heette ‘The Sea-bat’, de zeevleermuis, en speelde ergens in de Golf van Mexico en in Britsch Guiana, waar negers hout hakten. De vrouwelijke hoofdrol was in handen van Rachel Torres, maar het meest hebben Goote en ik genoten van den man, die rol van de chef van het houthakkerskamp speelde.
[Walraven – Brieven, 531-532] 
Tegenover de Luxorbioscoop aan de aloen-aloen begon die dag de terreur tegen de jappen. Ik zag een Javaanse jongen met een takeyari een nietsvermoedende Japanse soldaat van achteren aanvallen. Hij stak die speer dwars door het lichaam van die soldaat en riep ‘Sendjata makan toean!’
[Birney – Tolk van Java, 155-156] 


Zicht op: gebouw tussen links de Jl Pahlawan en rechts Jl Kramat Gantung (Pasar Besar en Kramat Gantoeng).

ILW Surabaya benedenstad GrimmPlaats van Restaurant (‘taartjespaleis’) Grimm.
Soerabaja krijgt plotseling een gansch ander aanzien bij de groote restauratie van Grimm, het geheel Europeesch ingerichte ‘smulhuis’, waarover zelfs Z.M. de Koning van Siam bij zijn bezoek zoo verrukt was, dat hij den kok een tijd lang er uit ontvoerde en voor geld en goede woorden mede naar Siam nam, opdat zijn koninklijk gehemelte, gestreeld en verwend als ’t was door Grimm’s fijne keuken, niet al te zeer zou beleedigd worden, door spijzen die minder smakelijk waren toebereid.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 270]


Ga linksaf; Jl Pasar Besar Wetan (Pasar Besar Wetan).

Ga recht door naar de brug over de Kali Mas.

ILW Surabaya benedenstad Brug van Djagalan Brug van Djagalan
Het huis, althans de eetkamer, wordt daardoor een soort van haven, waar de geuren en smaken van verre streken regelmatig komen binnenwaaien; de basis van de Djakartaanse snoeplust is avontuurlijkheid. De Djakartaan gaat er prat op de beste saté-boer, de lekkerste lotèk-verkoopster, de bijzonderste bakso-venter en het royaalste nasi-ramas-tentje van de stad te kennen, niet alleen in Djakarta, maar waar hij ook komt. In Singapore heeft hij op het eind van de Sima Road de beste ‘kari’ en ‘pastel’ geproefd, hij kent de sotoverkoper bij de brug van Djagalan op Surabaya en weet hoe mpèmpè kapal silam van Palembang smaakt.
[Robinson – Piekerans van een straatslijper, 36] 
Hier en daar moest ik tot mijn knieën door dat stinkende water waden. Ik strompelde onder de Djagalanbrug door, richting viaduct. Het was een heldere nacht, maanloos maar met talloze sterren.
[Birney – Tolk van Java, 299-301] 


Links: Jl Sulung.

Op een kaart uit 1867 ligt aan de oostkant van de rivier een kazerne.

Trots in zijn uniform marcheerde hij barrevoets mee met zijn blanke wapenbroeders. En Djemini’s vader was militair, die met zijn gezin in tangsi Sulung was ondergebracht. Djemini was dus een 'anak kolong', zoals alle tangsikinderen werden genoemd.
Oorspronkelijk was dit als een scheld- en spotnaam bedoeld, later werd het een ere-naam die met trots werd gedragen toen de vaders terugkwamen uit de ‘oorlogen’: Bone, Bali, Lombok en Atjeh. Al dan niet onderscheiden met ordetekenen voor moed, beleid en trouw.
[Scholte – anak kompenie, 1-2]

 

De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2017.

 

De wandeling in PDF formaat