De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2018
De wandeling in PDF formaat 

Begin van de wandeling: noordelijkste punt van Jl Maritim Raya (Kanaalweg).
Jl Maritim Raya is de kade langs de Pelabuhan Sunda Kelapa (de Kanaalweg langs de oude haven).
Om daar te komen: neem een taxi naar Pelabuhan Sunda Kelapa.
Ga via Jl Lodan Raya naar de ingang van het terrein: Jl Pagmawati.
Betaal entree: voor de taxi 5.000 en per persoon 2.500 Rp. (2018).
Ga na de ingang linksaf en daarna rechtsaf.
Rijd rechtdoor tot het uiterste einde van de weg.


De nieuwe havens liggen in Tandjong Priok, van hier hemelsbreed 8 km. naar het oosten. In 1883 werd daar de eerste haven geopend. In 1917 was de 2e binnenhaven voltooid en in 1920 begon men met de aanleg van de 3e met een lengte van 1030 meter, een breedte van 215 meter en een diepte van 10 meter. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-27, 10] 


Ga de Jl Maritim Raya in zuidelijke richting.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Maritim Raya In feestelijk verbeiden als in ondertrouw
liggen de grote zeilers aan de overkant;
de trampers met de felle menierand,
de slanke Makassaren en de ronde Boetonnezen,
de fiere Boegis en de zware Madoerezen,
de tongkangs en de wangkangs uit
het land van Li Tai Peh.
Er wordt lawaaierig gehesen en gekruid
met kisten, krandjangs, balen, vaten;
er is de stank van kopra en tjengkeh
en het gezwatel van harpuizen en kalfaten.

[Mahieu – Verzameld werk, 477-479] 
De ontelbre waarden uit het Indische gebied,
Van all' de Eilanden, in zyn' ommekring gelegen,
Geöpperd, en gevoerd langs ongebaande wegen,
Zyn niet te noemen, schoon haar 't weidend oog beschouwt.
Een onuitputbre myn baart hier een' stroom van goud;
Een' rykdom die den Staat voor altoos kan verzaden.
Bezie dees kleene vloot, tot zinkens toe geladen,
Die in de haven bruischt. Bezie den andren kant,
Daar duizende Kanoos de vruchten van dit land
Aanvoeren op den rug van Javaas heldre stroomen,
En, stuivende aan den boord der dichtgebouwde zoomen,
Den last ontlaên waar op de Nederlander doelt.
[Du Perron – De muze van Jan Compagnie, 159-160] 

 

Ongeveer 100 m voor een gesloten hek over de volle breedte van de weg, buigt het verkeer links af.
Dit is ook de laatste plaats waar de Kleine Boom heeft gelegen.


Ga linksaf: Jl Baruna I.
Ga rechtsaf Jl Pagmawati.
Ga rechtsaf Jl Lodan Raya.
Ga linksaf: Jl Krapu.
Links: in zeer slechte toestand. 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal StadsherbergStadsherberg.
Voor menschen, die niet terstond na aankomst den verren tocht naar Weltevreden konden beginnen, werd in 1849 de Stadsherberg aan het havenkanaal tegenover den Uitkijk geopend. [Oud Batavia II, 32-33]
Zoolang de haven in gebruik bleef en men uit Holland komende hier voet aan wal zette, bleef de Stadsherberg de plaats van ontvangst voor ieder, die aankwam en een centrum voor de handelaren. [Locale Techniek-7-3, 72] 
Somtijds werd de pret voortgezet in de Stadsherberg aan den Kleinen Boom. Die had ook z’n grooten dag, maar dat was wanneer, éénmaal ’s maands, de Engelsche mail aankwam. [Indië, geïllustreerd weekblad-4, 792-793] 
Het debarkement vond toen nog plaats ter reede van Batavia en werd aan de oude stadsherberg tegenover Passar Ikan de traditioneele halve flesch wijn en een pond brood aan de troepen verstrekt. [Het Indische Leven-8, 489]  


Ga de brug over de Ciliwung over, over het noordelijke deel van de voormalige kasteelgracht.
De noorderkasteelgracht. [Oud Batavia I, 92-93][Oud Batavia I, 184] 


Ga rechtsaf: Jl Pakin.
Ga de brug over de Kali Besar over.
Ga rechtsaf: Jl Pasar Ikan (Aquariumweg).

Rechts: Menara Syahbandar.
‘De Uitkijk’ is gebouwd in 1839 op het Bastion Culemborg, dat in 1645 een onderdeel vormde van de stadswal. De toren diende als uitkijktoren en later als meteorologisch station.
Aangeraden wordt om de toren, niet nu maar op de terugweg te beklimmen.

Ga schuin links: Jl Pasar Ikan.
Links: Museum Bahari – Maritiem Museum. Open van 8-5, ma dicht. Entreekaartje geldt ook voor ‘de Uitkijk’.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Westzijdse PakhuizenDe Westzijdse Pakhuizen zijn gebouwd in 1652. Het jaartal 1719 boven het poortje in de stadswal duidt op een verbouwing. [Oud Batavia I, 371-372]. Een kaart uit1788 vermeldt: ’Specerij Pakhuysen’ en in 1925 werden ze ’s Lands Algemene Pakhuizen genoemd. Nu wordt er de maritieme historie van Indonesië verduidelijkt aan de hand van kaarten, scheepsmodellen e.d.
Van de haven gingen wij de Westzijdsche pakhuizen bezigtigen, die aan den ingang der stad liggen, mitsgaders de ongemeen fraaije Lombongs of koffij-magazijnen van het Gouvernement. Alle deze gebouwen, die nog in den tijd der Compagnie werden opgerigt, geven een grootsch denkbeeld van den bouwtrant van die dagen, waartoe men Europische werklieden en Europische bouwstoffen bezigde. [Olivier – Tafereelen I, 160] 

 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal SchilderhuisjeSchilderhuisje.

Bij Pasar Ikan ben ik geweest, bij den ouden stadsmuur. Wij hebben den walgang gelopen, waar de schildwacht liep. Wij hebben gestaan in de stenen ‘peperbus’, die hem tot schuilplaats diende bij regen.
[Walraven – Eendagsvliegen, 289b] 
De G.G. Mossel ging in 1759 zelfs zoover dat hij het op wacht staan van Europeanen overdag te afmattend vond en het ‘bekrompen schidershuysje’ te klein als beschutsel tegen de hitte der brandende zon. Zijn ‘Edelheyd’ meende dat dit de oorzaak was van de brandende koortsen en zware ziekten en stelde aan de Heeren leden der O.I.C. voor om zestig inlanders in dienst te nemen, om alleen gebruikt te worden tot het ‘schilderen’ van elf uur voormiddag tot 3 uur namiddags. Hieraan werd gevolg gegeven. [Het Indische Leven-5, 713] 
De stadswal: bijna loodrecht en veel te laag! [Oud Batavia I, 219-220][Oude Hollandsche Bouwkunst, 41] 


Ga aan het einde van de weg even rechtdoor.
Links: de muur van een bastion.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal bastion ZeeburgILW Jakarta 1 Havenkanaal bastion ZeeburgDit was het bastion Zeeburg. [Afbeelding Oud Batavia I, 346-347], [Oud Batavia I, 100-101], [Oud Batavia I, 371-372]
In de vorige brief had ik natuurlijk gelezen, dat jullie nog eens naar Oud-Batavia zijn gaan kijken. Dat was heel aardig om te hooren. Ik had wel graag met jullie op de muur van het bastion gezeten, van Zeeburg, om te bespiegelen over het verleden. Het ìs inderdaad het verleden, dat op je toekomt daar, oud-Holland in Indië. Ik ben blij, dat ik het je heb kunnen laten zien. Die herinnering zal je altijd bijblijven, ook al kom je hier niet meer terug.
[Walraven – Brieven, 473]

 

Ga terug en ga linksaf.
Ga op de T-kruising: linksaf.
Rechts: In restauratie (Pasar Heksagon, gebouwd als ‘vischloods’).

ILW Jakarta 1 Havenkanaal vischloods te Passer IkanDe nieuwe vischloods te Passer Ikan werd in [1926 in] ongeveer vijf maanden tijds opgeleverd. Zij is geheel aan djatihout opgetrokken en voorzien van een betonnen vloer, en werd in opdracht der Gemeente Batavia door het Ingenieurs- & Architectenbureau H.A. Bond & R.A. Ogilvie gebouwd. In tegenstelling met hetgeen er vroeger stond, geeft deze nieuwe loods een zindelijken en netten indruk. [Het Indische Leven,8, 381] 

 

Na de bocht naar rechts, lag links: Het Instituut voor de Zeevisserij (Dept. v. Econ. Z.) en het Kantoor voor de Prauwvaartaangelegenheden (Dept. v. Econ. Z.).


Ga terug en op de T-kruising rechtdoor: Tempat Pelelangan


Ga terug naar de Uitkijk. Tussen de Westzijdse Pakhuizen en de Uitkijk stond in de VOC-tijd de Vierkantspoort.

Wij wandelden over de gronden van de westzijdse pakhuizen, een goede twee eeuwen oud. Wij bekeken de Uitkijk, nog niet zoo oud, en Culemborg. Hier ergens was de plaats van het Vierkant, waar iedereen aankwam, die pas in Indië arriveerde, en waar zijn blik het eerste viel op de galg.
[Walraven – Eendagsvliegen, 290] 
De Vierkantspoort, gelegen tussen de Uitkijk en de pakhuizen, was genoemd naar een gebouw dat achter de pakhuizen stond: Het Vierkant, ‘het huis van den generalen ontvang’. [Oud Batavia I, 226-227, 228, 229] 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal westzijdse pakhuizen 2A – Het Vierkant
D – Vierkantspoort
E – Westzijdse Pakhuizen
G – Culemborg (de Uitkijk)
K – Stadsbuitengracht
L – Vierkantsbrug
N – Tolhuis
P – Boom
In de 17de eeuw lag de Boom aan de westelijke oever van de rivier.

 

Links: Menara Syahbandar.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal de Uitkijk'de Uitkijk, Posthuis Politie Sectie II. [Locale Techniek-8-4, 122] 

Nog moest de westerstad aan hare noordzij worden gesloten, alwaar, zooals reeds gezegd, de gracht zoodanig was omgebogen, dat het Vierkant er binnen viel. Ook dit werk is door den ijverigen aannemer Jancon verricht nog vóór 1639. De hier liggende punten, die nog heden bestaan, zijn Zeeburg op den hoek en Culemborg zuidelijker aan de kali, waarop thans de Uitkijk staat. Deze laatste punt, genoemd naar [G.G.] Van Diemen’s geboortestad en gebouwd in zijn sterfjaar 1645, sloot den versterkingsarbeid waardig af. [Oud Batavia I, 100-101] 

Wij wandelden over de gronden van de westzijdse pakhuizen, een goede twee eeuwen oud. Wij bekeken de Uitkijk, nog niet zoo oud, en Culemborg.
[Walraven – Eendagsvliegen, 290].


Uitzicht vanaf de Uitkijk naar het noorden:


Uitzicht naar het zuiden:

ILW Jakarta 1 Havenkanaal speelhuisILW Jakarta 1 Havenkanaal TimmerwerfZie voorgaande teksten betreffende het kasteel.

← In 1790 werd de vijver gedempt en verdwenen de galerij en het speelhuis. Thans is er dus weer vaste grond op de plek, waar Coen’s fort van 1619 stond. De richting van den dam, die den vijver afsloot van de kali, is uit de kromming van den tegenwoordigen oostoever der rivier nog te zien. [Oud Batavia I, 168] 

De In 1997 sterk gerenoveerde Timmerwerf van de VOC. →


Ga bij het verlaten van ‘de Uitkijk’ linksaf.
Ga rechtsaf: Jl Pakin.
Ga linksaf, over de brug: Jl Kakap. (Werfstraat). In de Jl Kakap meteen links: VOC Galangan (restaurant).
Ga na de brug linksaf en volg de weg naar rechts.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Timmerwerf 01Foto uit 1984 van de in 1997 gerenoveerde Timmerwerf van de VOC. [Oud Batavia I, 346-347], [Oud Batavia I, 350-351] 
Wij begaven ons nu naar de werf, en naar de haven, waar ik twee tjunias of groote inlandsche vrachtschuiten zag binnenkomen met militairen beladen. Het was een detachement, dat pas uit Europa was aangekomen en thans ontscheept werd.
[Olivier – Tafereelen I, 159-160] 

Wij weten niet altijd wie de voornaamste werken, raadhuizen, kerken, stadswoningen, stadspoorten enz., enz. hebben gebouwd. [Oude Hollandsche Bouwkunst, 39] 


Rechts: Raja Kuring, de rond 1997 gerenoveerde Ankerwerf.
De Groote Boom (het kantoor van de ontvanger en het entrepot) lag op de plaats van het viaduct van de Jl Tol.
Eerder lag aan deze kant van de kali de vismarkt. [Oud Batavia I, 365].

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Raja KuringAl de Djakartase kali’s, goten en grachten schuiven heel langzaam naar zee, net als de kano van Paul van Ostayen. Hoe dichter bij zee, hoe langzamer het gaat. Bij Kali Besar schijnt het helemaal niet meer schuiven en dicht bij Pasar Ikan schuift het vaak weer terug. Hier is het water zo op het oog taai-vloeibaar. En zwart. Zoals dodol depok ongeveer. En de lucht is ‘ondragelijk – als van lijken’. Gelukkig dat hier vaak onbezorgd de ètjèng drijft in brede kraggen van baby-blue, ongerijmd smetteloos op die gore poelen.
Maar is er eerlijk gezegd wel iets helemáál lelijk aan mijn Djakarta?

[Robinson – Piekerans van een straatslijper, 69-70] 

 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Vischmarkt

De Groote Boom ( het kantoor van de ontvanger en het entrepot) lag op de plaats van het viaduct van de Jl Tol. Eerder lag aan deze kant van de kali de vismarkt.. [Oud Batavia I, 365].

Sedert de haven van Tandjong-Priok in gebruik werd genomen, is de levendigheid aan den boom en op de Kali Besar (‘groote rivier’), zooals hier de Tji Liwoeng genoemd wordt, heel wat minder geworden . [Indië, geïllustreerd weekblad-3, 152] 

Wat toevloed? welk gewoel? de Vischmarkt, langs het nat
Zo luchtig opgeboud, lokt hier de gantsche stad
By honderd schuiten, met een ryke vangst volladen.
[Du Perron – De muze van Jan Compagnie, 160-161] 


Ga onder het spoorwegviaduct door en ga rechtdoor: Jl Kali Besar Barat. 
In de 18e en 19e eeuw was de naam ‘de Groote Rivier’. Eind 19e eeuw werd de naam veranderd in ‘Kali Besar’. De daaraan gelegen kades heetten ‘Kali Besar West’ en ‘Kali Besar Oost’.
Rechts: Jembatan Kota Intan


Een uitstapje naar het restant van de Oostzijdse Pakhuizen: 1100 meter v.v.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Amsterdamsche Poort Batavia

Ga linksaf, de brug naast de Hoenderpasarbrug over en rechtdoor Jl Nelayan Timur. (Amsterdamstraat).
Ga linksaf: Jl Tongkol. (Kasteelweg).
Bij het spoorwegviaduct lag de Amsterdamsche Poort[Oud Batavia I, 147] 
Toen weer terug, langs het ‘heilige’ kanon en door de Poort – (wat hebben ze die mooi gewit).
[Walraven – Brieven, 855-856].
Ga na het spoorwegviaduct en het viaduct van de tolweg: rechtsaf: het terrein op.
Na ± 200 m schuin links, een schuin op de looprichting staand gebouw:

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Detail Stadskaart van de Gemeente BataviaILW Jakarta 1 Havenkanaal Oostzijdse Pakhuizen

Het laatste restant van de Oostzijdse Pakhuizen. Tussen 1748 en 1759 zette men drie pakhuizen. [Oud Batavia I, 371].
Die, welke aan de de andere zijde van de rivier liggen en de Oostzijdsche pakhuizen genoemd worden, komen bij de eerstgenoemden niet in aanmerking zoo min wat hunne hechtheid als wat hunne ruimte en fraaiheid betreft
[Olivier – Tafereelen I, 160] 
Monumentenzorg was een instelling van voor WO II …. [Indië, geïllustreerd weekblad-7, 377-378] 
↑ Foto uit 2005.

Detail Stadskaart van de Gemeente Batavia (1921) →

 

Ga terug naar de Hoenderpassarbrug en
Vervolg
de route over de Jl Kali Besar Barat. 
Rechts: 48 Gebouwen met pilaren en bruine, houten bovenbouw. (Catz Java Trading Co.) 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal PilarenDat er van ouds steenbakkerijen zijn geweest, bewijst wel de Steenbakkerssloot, waarover het bruggetje in de Prinsenlaan gaat [Jl Manggha Besar, ter hoogte van Jl Manga Besar V]. Zoo groef Mossel voor den bouw van het huis Weltevreden de Kali Lio, wier naam hetzelfde beteekent en ontstonden de poelen van het “Buffelsveld” (het Koningsplein) eveneens door het uitgraven van steenbakkersklei.
Maar altijd heeft de Compagnie ook heel veel baksteen uit Holland ingevoerd, tot 1798 toe. Zij kon dat gereedelijk doen, omdat hare uitkomende schepen steeds ruimte over hadden, aangezien het Oosten destijds geene Europeesche artikelen noodig had of verlangde. Men vindt dan ook in en om Batavia overal de bijna onverwoestbare vaderlandsche klinkers in den grond, in stoepen of goten of pilaren. [Oud Batavia II, 64] 


Rechts: 44-47 Onmi Batavia Hotel (1995). 
Rechts: 43 Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal MaintzHandelsvennootschap v/h Maintz & Co en Consulaat van Noorwegen en van Portugal
(1920, AIA – Ghijssels).

De agente van de DAGD te Batavia, de firma Maintz & Co., verzocht toen aan onze regering een ambtenaar naar Colombo te zenden voor het voeren van onderhandelingen met de regering van Ceylon over de lading van het schip.
[Koch - Verantwoording, 81] 


Rechts: 41.Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal HandelsbankAfdeeling Landsaanschaffing van het Dept. Econ. Zaken. (Indisch Centraal Aanschaffings-kantoor, Afdeeling aardoliën, papier e.d., Technologische afdeeling enz).
Voordien Nederlandsch Indische Handelsbank (1878).
[Het bankwezen 117-128] 

Batavia, 23 Mei 1869. Nieuws is hier niet, als alleen dat er een weinig windhandel gedreven wordt in tramway-aktiën, en de Indische Handelsbank door de Bataviasche Weeskamer gedagvaard is wegens smerige transaktiën in de nog smeriger zaken van Lichtenberg.
[Huet – Brieven II, 97] 


Rechts: 40 “Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal John PeetJohn Peet & Co (1919, AIA – Ghijssels).

Een hunner moest in staat zijn, de sterk gecomprimeerde taal der Reuter-telegrammen te ontcijferen. Dat vereiste een routine van maanden. Agent van Reuter was destijds de Engelse handelsfirma John Peet te Batavia, waar een employé des middags voor de distributie van die telegrammen over de daarop geabonneerde bladen zorgde.
[Koch – Batig slot, 166] 


Links: Brug over Kali Besar (Middelpuntsbrug).

ILW Jakarta 1 Havenkanaal MiddelpuntsbrugIk had nauwelijks een halve gulden bij mij, en dezelfde reflex-beweging had plaats: ik riep hem toe te wachten en rende zo hard ik kon de brug van de Kali Besar over, terug naar de krant, omdat ik kans had er de chef-corrector nog aan te treffen. Ik vond hem ook en vroeg hem haastig een gulden, toen holde ik terug en vond de inlander nog op mij wachten.
[Du Perron – Het land van herkomst, 218-219] 

De oudste brug over de kali [Oud Batavia I, 267, 268] bij het Middelpunt [Oud Batavia I, 101].


Rechts: Jl Kopi (Utrechtsche straat).


Rechts: “1927” Naamloos. (Mirandolle, Voûte & Co.).


Rechts: 14-15 Pelayanan Pajak Pratama Jakarta Tambora.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Hong Kong14. Hong Kong and Shanghai Banking Corporation.

15. Hongkong Bank Building, waarin gevestigd: Federation of British Industries, Asia Life Insurance Company, Sun Lfe Assurance Co. of Canada, The United States Life Ins. Co.Hongkong & Shanghai Banking Corporation.

Het gebouw van The Hongkong and Shanghai Banking Corporation, in de wandeling Hongkong Bank genoemd, is in de jaren 1910/1911, volgens de plannen van het Architecten-Bureau Ed. Cuypers en Hulswit te Weltevreden gebouwd. […]
Het nieuwe gebouw heeft een breedte van ± 19 M. bij een diepte van ± 53 M. en is aan de voorzijde over het trottoir heen gebouwd, waardoor een gaanderij ontstaat tot bescherming tegen zon en regen.
Wanneer het plan van den toenmaligen rooimeester, om bij verbouwing van andere perceelen, deze eveneens over het trottoir heen te bouwen, wordt gehandhaafd, zal zoodoende langs de geheele Kali Besar een flinke doorloopende galerij, die beslist noodig is, worden gevormd. [Het Nederlandsch-Indisch Huis-1, 13-17], [De Locomotief, 30 October 1911] 

NB. Steen links van de linker deur.


Rechts: 11 ‘Toko Merah’.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Toko MerahJacobson van den Berg & Co.
…alleen heeft de architect, om het oud-Hollandsch aanzien van het geheel te verhoogen, de muren aan de buitenzijde opgetrokken van roode in metselwerk gevoegde baksteen, hetgeen oorspronkelijk niet zoo geweest is. Deze muren waren gewoon wit gepleisterd, zonder eenige versiering. [Nederlandsch Indië – Oud & Nieuw-12, 11-18] 
De zoo hooggeroemde interieurkunst der Hollanders leed hier volkomen schipbreuk, want het binnenhuis gelijkvloers vertoont onmiskenbare Chineesche trekken. Het is al rood en goud, dat schittert en blinkt en men vraagt zich onwillekeurig af, of men bij een Chinees te gast is. [Oude Hollandsche Bouwkunst, 52-53] 
[1920] Beide herstellingen hebben plaats onder leiding van den Heer Van Hoytema, den bekenden ingenieur voor ’s Lands gebouwen. [Het Indische Leven-2-7, 130-131, 132] 
Jammer genoeg hebben de belendende moderne gebouwen een vooruitspringende galerij. [Locale Techniek-6-1,1]  
In 1786 werd het [Heerenlogement] afgebroken en voor een nieuw logement de beide huizen aangekocht, die thans de Toko Merah of Bank voor Indië aan Kalibesar West uitmaken. [Oud Batavia II, 31-32], [Indië, geïllustreerd weekblad-7, Bijblad 28-11-23, 8]


Rechts: 6 “Banteng Building” – Kantor Advokat.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Banteng Building 2ILW Jakarta 1 Havenkanaal Gebr Sutorius CoBanteng Building, was vóór 1932:
N.V. Gebr. Sutorius & Co. Handel Maatschappij – Import van manufacturen, kramerijen, bulkgoederen, levensmiddelen en dranken.
Bijschrift bij foto: ‘De magazijnen te Batavia van Grootpa Sutorius’. Dit was een van de voorvaderen van de beheerder van deze website.

De stad zelve is geen bestendig verblijf voor Europeanen meer; zij wordt door de kooplieden, die hier hunne magazijnen, pakhuizen en winkels hebben, slechts van des morgens 9 of 10 ure tot 3 of 4 ure na den middag bezocht. Den overigen tijd brengen zij op hunne buitenverblijven door.
[Olivier – Tafereelen I, 43-44] 


Rechts: 4 Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Firma Tels CoBank of China, voordien Firma Tels & Co
In de eerste plaats springt in het oog, dat hier de voorgevel ongerept bewaard is gebleven; de muur is opgemetseld van rood geschilderde baksteenen, zooals duidelijk zichtbaar is op plaatsen, waar het pleisterwerk heeft losgelaten. [Het Indische Leven-2-8, 144-145] 
Zoo had men aan de Westzijde van de Kali-Besar nooit galerijbouw moeten voorschrijven, waardoor de enkele oude huizen zonder galerij thans in de verdrukking staan, terwijl die galerijbouw nu weerverlaten wordt, omdat er toch geen behoefte aan blijkt te bestaan. [Locale Techniek-6-1, 7-8] 
Aanvankelijk, d.i. na de voltooiing van het historische Kasteel (gesloopt onder Daendels) bouwden de Nederlanders op Jakarta olim [eertijds] een stad, gelijk ze dat in ’t vaderland gedaan zouden hebben. [Nederlandsch Indië – Oud & Nieuw-2, 59, 61] 


Rechts: Hoekpand, Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Chartered Bank BuildingChartered Bank Building, waarin gevestigd: Chartered Bank of India, Australia and China, Import Afdeeling van Handelmij. “Kian Gwan”, Hoofdkantoor, Maclaine, Watson & Co. e.a.

Op 27 Februari j.l. [1921] had de eerste steen-legging plaats van het nieuwe gebouw der Chartered Bank of India, Australia and China. [Het Indische Leven-2-35, 692] 
… ongetwijfeld het grootste gebouw van Indië. [Het Indische Leven-4-29, 569] →

De geest ook onder de Oostersche rassen veranderde. De geest van gemoedelijkheid verdween. Zij willen iets grootsch zien en geïmponeerd worden. Dit is een in zekeren zin psychologische factor van zeer groote beteekenis. Zij speelt ook haar belangrijke rol in Indië. De Chineesche handelsman heeft de – noem het een ietwat kinderlijke – behoefte geïmponeerd te worden. Het versterkt zijn vertrouwen, hij houdt er van zaken te doen in een wijdsch milieu. [Nederlandsch Indië – Oud & Nieuw-7, 140-143] 
… de firma Maclaine Watson telegrafisch bericht heeft gekregen geen zgn. througtickets meer voor dames naar Hongkong, Engeland of Nederland te boeken. [De Locomotief, 28 Maart 1917] 


Ga rechtsaf: Jl Malaka (Malakastraat). 
Rechts: Jl Roa Malaka (Roa Malaka voordien Jonkersgracht). 
Rechts: Hoek Jl Malaka / Roa Malaka stond in 2012 nog het laatste ‘oude huisje’ van deze straat.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Roa MalakkaOp de Roa Malakka (de Jonkersgracht) zijn nog mooie huisjes, die ook van binnen mooi houtwerk bevatten. Ik weet het. Maar ze zijn nu onbewoond en dus gesloten, en ik heb geen tijd den eigenaar op te schommelen. Het doet mij slechts genoegen, dat het er tenminste nog alles is en ik hoop, dat men het voor vernieling zal bewaren, zoolang mogelijk.
[Walraven – Eendagsvliegen, 291] [Oude Hollandsche Bouwkunst, 53-54] 
Een straat met aanzien [Oud Batavia I, 263a]; een plaats voor de Portugezen [Oud Batavia I, 105-107] 
De Arabieren en Mooren *) zijn op Java niet zeer talrijk; men treft hen gewoonlijk slechts in de steden en in de hoofdplaatsen der residentiën aan. Te Batavia bewonen zij voornamelijk de Roea Malacca en den Moorschen passar, en hebben een opperhoofd, die den titel van Majoor voert.
[Olivier – Tafereelen II, 187] 
*) [Oud Batavia I, 480] 

 

Links: 7-9 Pesero.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Borneo CompanyN.V. Handel Maatschappij Deli – Atjeh.
Voordien Hoofd kantoor voor het Verre Oosten van de Borneo Sumatra Handelmaatschappij (1923, Cuypers – Taen), dat verhuisde naar Kali Besar Oost 9. 
Hoofdkantoor Borsumij in Den Haag, Oude Scheveningse weg 56-58.

[1923] Het nieuwe gebouw der Borneo Company, dat in de plaats van het oude gekomen is aan de Roa Malakka in Batavia.
Dit voorbeeld van een practisch èn aesthetisch kantoor-gebouw in de tropen werd ontworpen en uitgevoerd door het Architecten- en Ingenieurs-Bureau [Hulswit –] Fermont en Ed.Cuypers. [Het Indische Leven-4-44, 876] →


Ga terug richting de Kali Besar 
Rechts: 1 Telekom.


Óp een kaart uit 1820 staat op de plaats van het telefoonkantoor het woord ‘Beurs’. [Indië, geïllustreerd weekblad-3, 155], [Oud Batavia I, 368] De kruising Jl Kali Besar Barat / Jl Malaka heette voor de oorlog Beursplein. 
Ga de brug over.
Op de brug zicht op de achterkant van Museum Bank Indonesia.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Javasche Bank


De Javasche Bank.
Het hoofdbureau der Javasche Bank te Batavia, is van hare oprichting af, gevestigd geweest in het thans nog door haar geoccupeerde pand aan den oever der Tjiliwoeng tegenover het Chineesche kamp. [Nederlandsch Indië – Oud & Nieuw-3, 317-318] 
[Te zien is] den hoofdgevel aan de Kali Besar, welke een lengte heeft van 103 M. en waar o.a. de directie-vertrekken en bibliotheek zijn gelegen. In de toekomst, na doortrekking van den weg Kali Besar W., zal een afzonderlijke toegang voor de Directie hier gemaakt kunnen worden. [Het Ned. en Ned.-Ind. Huis-17, 114-118] 


Ga linksaf: Jl Kali Besar Timur (Kali Besar Oost). 
Rechts: 1-2 PT.Skaha (houten bovenbouw).

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Assurantiekantoor Langeveldt Schröder1. Assurantiekantoor Langeveldt – Schröder.
2. Goedang Kakaco – Kerkhoff, Kerstholt & Co., Importeurs.

Bij de nieuwe lokalen heeft men het overstek der verdieping gesteund door gemetselde pijlers en bogen, bij de oudere gebouwen heeft men dit gedaan op rond-massiefijzeren stangen van ± 7 cm. middellijn. De nieuwe gebouwen doen rustig en soliede, de oude ondersteuning doet vrees ontstaan voor invallen. Toch zijn deze ijzeren steunen statisch voldoende sterk, want geen enkele knik of buiging is te zien en van instorten ervan hebben wij nooit gehoord. Het ijzer heeft bij deze constructie te weinig massa om te kunnen bevredigen. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-15, 119] 


Rechts: 5-7 Bhenda Ghara Reksa (Administratiekantoor Tiedeman & Van Kerchem).


Rechts 9 Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal MUCH 01ILW Jakarta 1 Havenkanaal MUCH 02Borsumij: N.V. Borneo Sumatra Handelmaatschappij.

Voordien MUCH: Maatschappij voor Uitvoer en Commissiehandel. (1915, Cuypers-Hulswit)
Het nieuwe gebouw der Much bestaat feitelijk uit twee gebouwen, n.l. het hoofdgebouw aan de Kali Besar dat door de Much zelf wordt gebruikt en een gebouw aan de Binnen Nieuwpoortstraat dat bestemd is om te worden verhuurd.
De reeks van nieuwe kantoorgebouwen welke het een na het ander aan de oevers van de Kalie Besar verrijzen is in het begin van dit jaar door de voltooiing van het nieuwe kantoorgebouw van de Maatschappij voor Uitvoer en Commissiehandel, in de wandeling kortweg Much genoemd, weder vermeerderd. Zooals het Nieuws van den Dag voor Ned. Indië bij de opening van het gebouw schreef zijn wij daardoor opnieuw een stap genaderd tot den gouden tijd, waarin alle bureaux aan de Groote Rivier van Batavia, die nog van eeuwen her dateeren, als feniksen uit hunne asch verrezen zullen zijn en als moderne handelspaleizen een sieraad zullen vormen der bemoste boorden van den helderen, snelvlietende stroom, waaraan wij onze dagelijksche boterham verdienen. [Het Nederlandsch-Indisch Huis-3, 37-45] 


Rechts: 10 Jasa Raharja.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Blom Van der AaAssurantiekantoor Blom & Van der Aa, Assurantiekantoor Combinatie Sluyters & Co en de Java-China-Japan Lijn.
[Indië, geïllustreerd weekblad -4, 103] 
Java-China-Japan Lijn: De directie is zoo vol lof over de prestaties van het personeel en uit in haar jaarverslag haar welgemeenden dank. Tegelijkertijd komt er f 45.000,-- beschikbaar van de overwinst ten bate van het personeel. Maar... al dat geld gaat naar het walpersoneel en het varende personeel krijgt niets!
[Walraven – Brieven, 259] 

De assurantiekantoren: met een gezamenlijk kapitaal van f 11.200.000.- sluiten voor gezamenlijke rekening verzekeringen op woonhuizen, inboedels, pakhuizen, koopmansgoederen, landbouwprodukten, gebouwen van ondernemingen, waschgoederen bij den waschman. [De Locomotief, 7 September 1911] 
NB. Tegeltableaus voorstellende een schip op zee en een huis in vlammenkrans.
NB. Op het dak ‘Assurantie kantoor’.

 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal handelskantoren… de handelskantoren aangeduid, zijn meestal ruime gebouwen van twee verdiepingen. Het bovengedeelte, blijkbaar in vroeger jaren in gebruik geweest als woning, dient nu tot kantoorlokalen, de onderste verdieping tot pakhuis en bergplaats.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 107-108] 
…, om nijver aan hun schrijftafels, aan de tikmachines, of met de handen in rijst en koffiemonsters, zich bijna onafgebroken tot vijf uur bezig te houden en te vechten in den meedoogenloozen kamp… om goud… en een villa aan den Scheveningschen Weg of in Arnhem.
[Wermeskerken – Langs de gordel, 53-54] 
In het begin van 18de eeuw handelden hier Chinezen…
Maar hoê! wat koopgewoel heeft hier myn oog te aanschouwen, By zo veel winkels langs de stroomende rivier?
[Du Perron – De muze van Jan Compagnie, 157-159] 
... en dames die, gelijk de fashionable shoppers in Londen, de Toko’s of winkels te Batavia bezoeken, om het een of ander te koopen, maar ook niet zelden louter om hunne nieuwsgierigheid te bevredigen en in hunne bezigtigen der verwonderlijke verscheidenheid van goederen, welke zulk eene toko bevat, eenige tijdkorting te vinden; eene verscheidenheid waarvan men zich in Europa ondanks de menigte van welvoorziene winkels welke men daar vindt, met geene mogelijkheid een denkbeeld kan maken.
[Olivier – Tafereelen I, 151-153] 


Rechts: 2de zijstraat Jl Kali Besar Timur IV (Lloydstraat, voordien Theewaterstraat). 
Rechts: Naamloos.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal RotterdamInternationale Crediet- en Handelsvereniging ‘Rotterdam’ en de Rotterdamsche Lloyd. (1913, Cuypers).
Het jaar 1883 bracht de invoering van een aparte gouvernementstelefoondienst en de verwezenlijking der plannen tot oprichting van de naamlooze vennóótschap ‘Rotterdamsche Lloyd’. De stoomvaartmaatschappij ‘Nederland’ bestond toen al twaalf jaar lang, want haar eerste schip kwam hier op 9 September 1871 aan.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd I, 147-148] 

De ingang van de Lloyd bevindt zich op den hoek van Kali Besar en Theewaterstraat en die van de Internationale in het midden van den gevel aan de Theewaterstraat. [Het Nederlandsch-Indisch Huis-1, 169-174] 
Ongeveer een week na het uitgaan van deze circulaire kregen de Nederlandse importeurs en groothandelaren in Batavia de opdracht om op 18 mei om drie uur ’s middags in het gebouw van de Intematio (de Internationale Krediet- en Handelsvereniging Rotterdam) te verschijnen en alle sleutels van hun pakhuizen mee te brengen. [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11b, 318-319] 


Rechts Open plek.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Boekhandel Kolff CoOp de hoek stond: Boekhandel Kolff & Co, Filiaal Btavia.

Milde spot met de kennis van zaken waarmee Kolff geliquideerd wordt door Japansche 'experts' uit de boekhandel die van Westersche boeken misschien de titels en misschien ook dàt niet kunnen lezen.
[Jansen – In deze halve gevangenis, 265] 
De Firma G. Kolff & Co. te Weltevreden heeft eenige series prent-briefkaarten uitgegeven. [Het Indische Leven-2-3, 60] 
[1920] De Firma G. Kolff en Co. te Batavia heeft te Leiden een agentschap gevestigd.
[Indië, geïllustreerd weekblad-I-3, 723]


Ga rechtsaf: Jl Kali Besar Timur III (Pasar Pisang, [Oud Batavia I, 361] ). 
Links: westhoek zijstraat Jl Teh (Theewaterstraat). 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Hollandse stijlOude huisjes in Hollandse stijl.
Boven op de nok staat nog steeds het schoorsteentje (thans niet meer zoo hoog als oorspronkelijk) en aan het ondereind van den band, boven de uitsteker, het onderste trapje. Deze beide dingen, het schoorsteentje en het in het dak uitstekende trapje, zijn misschien het meest kenmerkende deel van het Bataviasche huis. Al is de onderbouw nog zoo veranderd, aan het schoorsteentje herkent men onmiddellijk den Hollandschen oorsprong of de nabootsing van den Hollandschen stijl. [Oud Batavia II, 40-41] 
Het zijn vooral deze nederige huisjes, nog meer dan de heerenhuizen, die de Hollandsche sfeer wakker riepen. Zij waren immers veel meer in aantal dan de groote woningen, stonden in dichte rijen langs straten en grachten en verhoogden het vaderlandsche karakter van het koloniale stadsbeeld.[Oude Hollandsche Bouwkunst, 53-54] 


Links: Jl Teh.

De naam Heerenstraat werd in het begin van de 20ste eeuw veranderd in Theewaterstraat. [Oud Batavia I, 269], [Oud Batavia I, 508]
De Heerenstraat en de volgende zijstraat, de Prinsenstraat [Jl Cengkeh] liggen in het oudste gedeelte van de stad. [Oud Batavia I, 46-47] 

Onder [G.G.] Van Diemen werd in 1637 ‘een last uitgevaardigd’ aan de bewoners van de Heerenstraat en de Prinsenstraat om die straten op te hogen en met koraalsteen te bestrooien. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-9,125] 


Rechts:
Dasad Musih Building. 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Gebouw Mercurius Vroomans 1ILW Jakarta 1 Havenkanaal Gebouw Mercurius Vroomans 2


Gebouw Mercurius (1922).

Aan den bouwkundige Jan H. Vromans werd het ontwerp en de uitvoering opgedragen van het gebouw ‘Mercurius’, eveneens drie verdiepingen hoog.. 
[Het Indische Leven-3-7, 131] 

 


Rechts: Achterkant van Kantor Pos.

De bouw van het nieuwe postkantoor te Batavia-stad, maakte een eind aan het bestaan van een aardig Chineesch huisje, dat onder Hollandschen invloed gebouwd was op den hoek van de Prinsenstraat en de gedempte Leeuwinnegracht. [Locale Techniek-6-1, 5-6] 


Links: 9 (Hoofdkantoor Erdmann & Sielcken). 
Rechts: Jl Pos Kota (Postkantoorweg)

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Tijgersgracht 2In vroeger eeuwen de bekende Tijgersgracht.

De Tygers gragt zeer fraay ten toone, dat is het Puikje van de Stad,
[Du Perron – De muze van Jan Compagnie, 130, 133-135] 
De Tygersgracht, waar op Batavië mag roemen, en zich om dit sieraad de pronk van 't Oosten noemen,
[Du Perron – De muze van Jan Compagnie, 153, 154-155] 

Maar eerstens muntte de Tijgersgracht uit door hare lengte van ongeveer 750 Meter en hare schoone breedte;
[Oud Batavia I, 263].


Rechts: Jl Kemukus (Binnen Kaaimanstraat, voordien Binnen Kaaimansgracht).
Tussen de Tijgersgracht en de Binnen Kaaimansgracht lag in de VOC-tijd het slaven- en ambachtskwartier. [Oud Batavia I, 96], [Oud Batavia I, 351-353]  
Links 4. 

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Geo WehryGeo Wehry & Co (1925-1928, A.I.A).
Centrale Inkoop (Afdeeling: Manufacturen, Kramerijen), Afdeeling Import (Manufacturen, Kramerijen, Klokken en Horloges, Springstoffen en Munitie, Papier, Foto-art. en Lampen, Prov. en Dranken), Afdeeling Cultures, Afdeeling Financiën, Inspectie (Monopolies, Industrie, Financiën, Cultures).

… een foto van het nieuwe, imposante kantoorgebouw der Firma Geo. Wehry & Co. te Batavia. Naar men ons mededeelt, zal de opening plaats vinden op Woensdag 16 dezer [Mei 1928], ’s morgens om 10 uur. Er worden geen speciale invitaties rondgezonden, doch ieder belangstellende is welkom. [Het Indische Leven--9, 1096] 


Vervolg de weg: Jl Kunir, tot de brug over de Kali Ciliwung.
In vroeger tijd de brug over de Stadsbuitengracht bij de belangrijke Rotterdammer Poort. [Oud Batavia I, 223, 224-225]  
Naar het noorden (links) zicht op het spoorwegviaduct.

ILW Jakarta 1 Havenkanaal Buitengracht

In het halfduister voortkruipend langs de spoorbaan naar het viaduct over de Buitengracht – waar het pakhuis stond, dat vannacht “aan de beurt" was – zagen wij in de verse nog juist ’n paar bruine gestalten weghollen, één sprong in het water en zwom naar den overkant, iets lichts boven z'n hoofd uithoudend, dat kostbaarder scheen dan zijn leven.

[Fabricius – Hoe ik Indië terugvond, 76-78]