Begin van de wandeling Jl Mangga Dua, hoek Jl Pangeran Jayakarta (Gelderlandsche weg / Jacatraweg).

Gereja Sion.

 

Grafsteen Gouverneur-Generaal Reiniersz.

ILW Jakarta 3 Glodok Grafsteen Gouverneur Generaal ReinierszOnder de toenmaals verkochte steenen zal die van G.-G. Carel Reiersz hebben behoord, die vele jaren te Soerabaja heeft gelegen maar onlangs naar de Buitenkerk is overgebracht, waar hij eene zonderlinge vertooning aanbiedt, omdat het jaartal op den steen zooveel ouder is dan dat op het gedenkbord van de opening dezer kerk, hetwelk aan den wand hangt. [Oud Batavia II, 345 noot] 

Reeds bij de begrafenis van Carel Reiniersz, die nog vrij eenvoudig toeging, verschijnen drie wonderlijke en elkaar neutraliseerende figuren. [Oud Batavia II, 166-167] 

 

Het Jassemkerkhof.

ILW Jakarta 3 Glodok JassemkerkhofNu moet men weten dat het Buitenkerkhof bij de Buitenkerk ook genoemd werd Jassemkerkhof, omdat het gelegen was bij de Jassembrug. En deze brug ontleende haar naam aan de stapelplaats van ‘Jassemsche balken’ dat wil zeggen: balken uit Tjiasem, welke benaming voor houtwerken uit officieele stukken blijkt.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd II, 204-207] 

Niet minder aandacht dan de kerk verdient het kerkhof, dat, zooals gezegd, vrijwat ouder is dan het steenen gebouw. Meermalen is dit vergroot, onder anderen in 1738 met een deel van den vroegeren tuin van Zwaardecroon, die vlak achter de kerk zijne buitenplaats had aan den Gelderlandschen weg. [Oud Batavia I, 308-309] 

Met een béétje veine kon men nog lang op de ziekenlijst pronken na voor eeuwig van aardsche beslommeringen verlost en op het Buitenkerkhof weggestopt te zijn. [Oud Batavia I, 334-335] 

 

Het graf van Zwaardecroon.

 

Bij het verlaten van het kerkhof, ligt links aan de Jl Pangeran Jayakarta.

De Jacatrasche weg moet in de 18e eeuw de lustwarande van Batavia zijn geweest; de schrijvers uit dien tijd zijn niet uitgepraat over z’n heerlijkheden; men kan zich dien denken als een aaneenschakeling van sierlijke en aanzienlijke buitenverblijven – thuynen genoemd – van mooien aanleg en met rijke plantenweelde; verblijven die stellig niet onderdeden voor de buitenplaatsen aan de Vecht en andere in het vaderland; [Het Nederlandsch-Indisch Huis oud & nieuw-1, 117-119] 

‘En zoo men geneegen is zijn vermaak buiten de stad te gaan nemen, kan er geen schooner wandeling als langs de weg van Jakatra en zoo verder tot aan de Chineesche graven bedagt werden, alzoo die weg zeer breed en aan wederzijden met pragtige tuinen, waarop heerlijke huizen staan, bezet is’. [Indië, geïllustreerd weekblad, 8, 154] 

Volgens den Britschen veroveraar van den O.I. Archipel, lord Minto, had in 1811 ieder huis te Batavia, voor zoover aan het water gelegen, een boven het kanaal uitgebouwde ‘zitsteyger’, van waar een trap naar den waterkant afdeelde. Hier was een zekere oppervlakte afgeperkt door een staketsel, waarbinnen zoowel meesteres als dienstmaagd (op verschillende uren) een bad nam. [Nederlandsch Indië – oud & nieuw-2, 89] 

 

Op ruim 100 m., in de bocht, staat de Toyota Showroom op de plaats van de voormalige woning van Erberfeld.

 

Ga rechtsaf: Jl Pangeran Jayakarta.
Ga linksaf: over de brug: Jl Jembatan Batu (Djembetan Batoe).

ILW Jakarta 3 Glodok Jassembrug

Zooals wij hebben gezien, was in den oorspronkelijk lijnrechten weg van Jacatra, die aanliep op de oude Stadslandpoort, eene kniebocht gekomen, toen deze poort afgebroken en de Nieuwpoort gebouwd was. Eene nieuwe brug tegenover het bastion Gelderland, welke soms de Gelderlandsche maar in den regel de Jassembrug heet, leidde voortaan van het Oosten naar de Zuidervoorstad. [Oud Batavia I, 304-305] 

De Maleische benaming der brug is Djambatan Senti; daarom heet de Buitenkerk in de Chineesche geschiedenis van Batavia “de kerk te Siënti-ti”. In het Bataviasche Portugeesch was seenti (Port. cinta) een gordel. Misschien gebruikte men dit woord dus ook voor: singel (eigenlijk: cingulum, gordel), zoodat dan Djambatan Senti zou beduiden: de singelbrug, of de brug over de buitengracht. [Oud Batavia I, 304, Noot] 

 

Ga rechtsaf: Jl Pinangsia Timur. (Buitenkaaimanstraat)

Ga de brug over de Kali Ciliwung over
en ga meteen rechts weer een brug (met een hek) over.

Ga rechtdoor, langs de parkeerplaats.

Rechts: Sekolah Dasar Negeri 1.

Verder loopt ’t hardnekkige gerucht dat een groot aantal Nederlandsche krijgsgevangenen, namelijk die oorspronkelijk uit Batavia kwamen, hier aangekomen zijn uit Tjimahi en in Glodok in een naburige school ondergebracht. Ligt verder transport in de bedoeling?
[Jansen – In deze halve gevangenis, 49a] 

 

Links: Plaza Glodok.

Op dit terrein lagen in het begin van de 20ste eeuw het ‘Dwangarbeiders Kwartier’, voordien het ‘Kettingkwartier’ geheten, de ‘Strafgevangenis voor Doortrekkenden en Psychopathen, afd. Glodok’ en het Stadsverband.

 

Ga in de zelfde richting verder: Jl Pinangsia Raya.

Het eerstvolgende kruispunt heette vroeger het Glodokplein, genoemd naar de Chinese wijk Glodok.
Het plein is niet meer als zodanig herkenbaar.
Links was een overtoom en vervolgens naar het zuiden de gekanaliseerde kali Ciliwung: Molenvliet.
Het eerste gedeelte is gedempt.
De wegen langs het kanaal heetten Molenvliet Oost en Molenvliet West, nu Jl Hayam Wuruk en Jl Gajah Mada.

In 1661 werd de nieuwe vaart “Molenvliet” gedoopt, welke naam in den Compagniestijd eveneens toekomt aan het water, dat wij thans Rijswijk noemen, van de Cavadinobrug tot de Harmonie. De Groote Rivier benoorden den dam bij Noordwijk kon dus langzamerhand opdrogen, maar het bleek alras, dat bij bandjir de nieuwe vaart Molenvliet al het kaliwater niet kon verzwelgen. [Oud Batavia I, 134-136] 

 

 

Rechts: Jl Pintu Besar Selatan (Buiten Nieuwpoortstraat).

ILW Jakarta 3 Glodok Buiten NieuwpoortstraatGing men de Kali Kroekoet over, dan kwam men in de Zuider- of Nieuwpoortsche voorstad, d.i. dat gedeelte van Batavia, dat nog door de breede Buiten-Nieuwpoortstraat in tweeën gedeeld wordt. Hier in deze voorstad, moeten tal van Europeesche woningen gestaan hebben en dit zou ook niet anders hebben kunnen zijn, waar toch bijv. de bekende geschiedschrijver Valentijn opgeeft, dat zich in het jaar 1723 te Batavia 894 groote en 1414 kleine Hollandsche huizen bevonden. [Het Nederlandsch-Indisch Huis oud & nieuw-1, 215-216] 

Buiten-Nieuwpoortstraat in 1876 →

 

Recht vooruit: Pasar Glodok

ILW Jakarta 3 Glodok Pasar GlodokOverstelpt door de honderden winkels en winkeltjes met een deel van hun koopwaar kleurig geëtaleerd in de, volle zon, met uithangborden die elkaar in alle formaten, kleuren en op alle mogelijke hoogten en laagten haast verdringen, beperk ik mij tot een supermarket. Het grote gebouw is verdeeld in vele kleine winkeltjes, van elkaar gescheiden door nauwe paadjes. Het is alles Japans was de klok slaat, fototoestellen, horloges, radio's, bandrecordes, brillen, verrekijkers. Op een van de bovenverdiepingen worden er ook batikprodukten te koop aangeboden maar het trekt me hier niet. Ik blijf een tijdje staan op een van de galerijen die helemaal rondom lopen, ik kijk omlaag en zie weer een vuilnishoop op de straat, temidden van glimmende geparkeerde auto's waartussen de Mercedessen niet zeldzaam zijn.
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 57-58] 

 

Steek over en ga schuin-rechts: JL Pancoran (Pantjoran).

 

Rechts: 28 Toko Obat Tay Seng Ho en 30 Toko Sinei, Toko Obat: Vooroorlogse winkelinrichting.

ILW Jakarta 3 Glodok De ChineesDe Chinees toont in alle opzichten een zeldzame volharding, als het geld verdienen aankomt. Hij is matig, arbeidzaam en niet veeleischend, en brengt het daardoor verder dan menig ander, die rijker begaafd, meer ontwikkeld en beter opgevoed, de voor Indië zoo noodzakelijke eigenschappen, volharding en soberheid mist. De Chinees pakt alles aan wat hij krijgen kan – of ’t zijn vak is of niet, hij probeert het tenminste. In een woord hij is alles en is overal.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 108-112] 

 

Rechts: (42) Fortuna Hotel, op deze plaats stond Restaurant “Tay Tong”.

Er dreef een lucht van carbid, walmende olie, vis en paardenmest. Inlands en Chinees publiek slenterde in dichte drommen over de trottoirs. Beneden naast het restaurant was een bioscoop; alle muren van het gebouw en van de aangrenzende huizen waren bedekt met aanplakbiljetten die woeste taferelen van achtervolging, moord en doodslag te zien gaven in schelle kleuren.
[Haasse – Zelfportret als legkaart, 131-132] 

Toen de Japanners er eenmaal waren was 't hek van de dam. Op Glodok werd Thay Thong belegerd en niet veroverd, omdat de bezetting de eene flesch na de andere op straat smeet tot 't plaveisel bezaaid was met scherven.
[Jansen – In deze halve gevangenis, 76] 

 

Rechts: (46) Ayam Goreng, op deze plaats stond Restaurant Tiong Hoa.

ILW Jakarta 3 Glodok Restaurant Tiong HoaDoch men kan nog zeer goed eten op Pantjoeran, even goed als in de dagen van Maetsuycker en Camphuys. Ook wij gingen als de dichtende matroos van die tijden, ‘naar het neesje’, naar het restaurant Tiong Hwa.
[Walraven – Eendagsvliegen, 294-295] 

Het Glodokplein, waar nog altijd het Chinese restaurant Thiong Hwa stond, dat met z'n balkon aan de voorzijde uitkijkt op het straatgewoel beneden. Toen ik een jongen was, gingen wij, mijn vriendjes en ik, er al bami eten wanneer we verhit van de fietstocht terugkwamen
[Fabricius – Een reis door het nieuwe Indonesië, 25-26] 

Batavia zelf scheen een verzamelplaats voor bedelaars met de meest afzichtelijke wonden te zijn geworden, vooral in de Benedenstad strompelden ze rond, elken middag een eerewacht vormend voor Chineesche restaurants als Tiong Hwa, op Pantjoran.
[Fabricius – Hoe ik Indië terugvond, 94] 

 

Ga voor de brug rechtsaf: Jl. Toko Tiga Seberang.

Aan deze straat lag Restaurant “Jin Sie”.
Jansen spreekt over Restaurant “Jit”, het is de samensteller echter niet bekend waar voor WO II een restaurant van die naam heeft gelegen. Na de oorlog was er wel een Restaurant Jit Lok Joen, aan de Jl Hos. Cokroaminoto (Javaweg hoek Besoekiweg).

… en dan barst een orkaan-regen los, terwijl wij al in Jit zitten. We zijn de eenige gasten, zij in een zwart mantelpakje, op 't voorterras. In het donker van de straat zie ik een vrachtauto passeeren met een flikkerende bajonet en schimmen van krijgsgevangenen. Misschien zijn er kennissen bij, misschien zelfs ziet haar eigen man daar zijn vrouw zitten met een vreemde in 't verlichte restaurant, terwijl hij ergens heen gebracht wordt om nog een paar kisten te lossen of half verroeste auto's weg te zeulen.
[Jansen – In deze halve gevangenis, 114] 

 

Ga rechtsaf, de brug over en daarna linksaf en verder langs de rivier: Jl Tambora IV (Blandongan).

Rechts: 10, 16-20 Chinese huizen.

ILW Jakarta 3 Glodok Blandongan[Blandongan 20:] Het is een oud Chinees huis, dus van het hacienda-design ongeveer: vertrekken plus verdieping gebouwd rond een soort hofje. Alles is tjok en tjokvol, maar op zijn plaats en zindelijk. Een tocht naar het kantoor van Pah Wongso, helemaal boven, leidt door voor- en achterportalen, neven- en bijvertrekken, trappen met spreuken beschilderd, een verweerde houten pop als een oud boegbeeld, een veranda met vogelkooien en een formidabele kaka om tenslotte te eindigen in een tafels-, stoelen-, paperassen-, maskers-, hoeden- en Babylonische verwarringsmassa, in het midden waarvan Pah Wongso gedoken zit als een oude, wijze kraai. Maar echt Oud-Indisch gastvrij, vriendelijk en spraakzaam.
[Robinson – Piekerans van een straatslijper I, 106, 109-110] 

Stellig zal het de moeite waard zijn na te gaan, hoe de oud-Hollandsche en Chineesche bouwtraditie’s elkaar beïnvloed hebben. De wijze waarop de huizen met de nokken der daken veelal evenwijdig aan den weg, de straatwand vormen, is bijzonder fraai. De huizen waren ook goed in proportie met de straatbreedte. [Locale Techniek-6-1, 5] 

 

Rechts: Jl Tambora V (Gang Blandongan)

 ILW Jakarta 3 Glodok Gang Blandongan 2015  ILW Jakarta 3 Glodok Gang Blandongan 1920 ILW Jakarta 3 Glodok bidhuisje
Anno 2015 1920
voormalige bouw
“Hollandsche huisje, dat nu bidhuisje is geworden”. [Helaas niet meer aanwezig]

 

Achteraf heb ik nog aan enkele dingen gedacht, die we hadden kunnen gaan zien. Zoo kun je b.v. gemakkelijk te voet even gaan naar Gang Blandongan, waar dat Hollandsche huisje staat, dat nu bidhuisje is geworden. Er is een plaat in het album van De Haan van.
[Walraven – Brieven, 473-474] 

Aan zijne nok verraadt zich ook de Chineesche bouwmeester der anders bijna volkomen Hollandsche woningen in Gang Blandongan, waarvan wij eene photo geven. Bovendien volgt een Chineesch huisheer gaarne den ouden regel om zijn leven verborgen te houden; deze huisjes staan dus achter een muur, welke in de rooilijn der straat ligt, en hebben derhalve een voorpleintje achter de straatdeur. [Oud Batavia II, 67-68] 

 

Rechts: Masjid Tambora.

ILW Jakarta 3 Glodok Masjid TamboraILW Jakarta 3 Glodok Hollandsche tegeltjesOnze Hollandsche tegeltjes, die trouwens eene alleraardigste versiering vormen, werden te Batavia zoo geliefd, dat men zelfs inlandsche graven, ja, wat nog erger is, moskeeën met deze voorstellingen van menschen en dieren ziet getooid, welke vloeken tegen het Koranverbod om levende wezens na te bootsen, een verbod, dat anders zóó streng is nageleefd, dat men nagenoeg nooit een Oud-Hollandsch meubel in eene inlandsche woning ontdekt, waaraan niet de mensch- en dierfiguren, het “beeldwerk”, verminkt zijn. [Oud Batavia II, 67] 

 

Ga terug en ga rechtsaf de brede, betonnen brug over.

Ga linksaf, langs de rivier.

Ga rechtsaf: Jl Kamenangan VII.

Ga rechtsaf: Jl Kemenangan III (Tasebio),

Links: 47 Gereja Katolik Santa Maria de Fatima. Tot 1955 huis van de Kapitein Chinees.

’s Ochtends en ’s avonds open.
Rechts: een voorstelling van de verschijning van Maria aan drie kin deren in Fatima in Portugal.

 

Volg de straat naar links.

Ga linksaf, het terrein op van de Klenteng Jin de Yuan – Dewi Wihara Dharma Bhakti – De Chinese Hoofd-Tempel. In 2015 door brand ernstig verwoest.

 

Verlaat het terrein aan de rechter zijkant.
Ga linksaf: Jl Kemenangan (Petak Sembilan).

 

Ga rechtsaf: JlKemurnian II (Gang Torong).

ILW Jakarta 3 Glodok Gang TorongEn aan het einde staat nog altijd de klenteng, ‘de Chinese Kerk’, waarnaast de toren van Ds. Mohr stond, die natuurlijk verdwenen is. Ds. Mohr beoefende er later een soort internaat in voor ‘de borsten van de pen’. Daar kon men eertijds heengaan om nieuws te vernemen uit bijna officiële bron, en de Indische, of Bataviase zegswijze van ‘de Chinese Kerk zegt het’, moet hier van deze plek stammen.
[Walraven – Eendagsvliegen, 294] 

Deze begon nu spoedig zijn observatorium te bouwen, een 150 Meter van den Molenvlietschen dijk af, een gebouw van zes verdiepingen, waarvan de benedenste dienden als woonhuis. [Oud Batavia II, 276-279] 

 

Ga linksaf en daarna rechtsaf: Jl Kemurnian I (Gang Petak Baroe).

Ga rechtsaf: Jl Gajah Mada.

Rechts: Novotel.

ILW Jakarta 3 Glodok Majoor Chinees Kauw Kim An33 Huis van Majoor Chinees Kauw Kim An.

[1 April 1922] Zondagavond had in de mooie woning van den Majoor-Chinees van Batavia, den Heer Khouw Kim An, een luisterrijk feest plaats ter gelegenheid van het huwelijk van een zijner zonen met een juffrouw Tan. [Het Indische Leven,3-33, 649] 

 

Links: Het gedempte Molenvliet.

ILW Jakarta 3 Glodok gedempte MolenvlietDaarop rolde het rijtuig over eene houten brug en kwam men alras op een breeden, stofrijken zandweg, ter linkerzijde door een beweegloozen stroom bruin water begrensd. Ter rechterzijde ving eene large reeks van lage houten woningen aan. Aan de deuren was somtijds een hoogrood aanplakbiljet met groote, zwarte chineesche karakters bevestigd. Uitstallingen van snuisterijen of vruchten werden hier en daar opgemerkt in de geopende vakken, die voor vensters dienden. Chineesche kinderen, met witte kabaayen, speelden in den vollen, drukkenden zonnegloed.
[Ten Brink – Oost-Indische dames en heeren I, 8-10] 
Molenvliet vóór de demping →

 

De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2015.

De wandeling in PDF formaat.