De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2018
De wandeling in PDF formaat

Begin van de wandeling: Jl Sunda (Oosteindeweg) hoek Jl Nantnua.

[1943] Een ander kamp wordt in gereedheid gebracht aan het Oosteinde. Dat is bestemd voor de z.g. 'gezinsinternering', d.w.z. voor gezinnen, waarvan het hoofd nog in dienst van de een of andere Japanse instantie is.
[Bouwer – Het vermoorde land, 171] 

Andere vrijlatingen volgden later: bijvoorbeeld van functionarissen van de PTT, van de spoor- en tramwegen en van de waterschappen (dat laatste in verband met de irrigatiewerken die in aanleg waren) – allemaal personen van wie gebleken was dat het bezettingsbestuur hun ervaring en kunde niet kon missen; zij moesten als ‘ballenjongens’, d.w.z. met een witte armband met rode bal er op, hun werkzaamheden hervatten. [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11b, 303-304] 

Het Oosteindekamp was in functie van maart ’43 tot november ’44. Het had als grens in het noorden de Natunaweg [Jl Nantuna], in het oosten de Oosteindeweg [Jl Sunda] en in het zuiden en westen Oosteinde Binnen [Jl Panaitan].


Volg de Jl Sunda in noordelijke richting. 
Ga de spoorweg over.

Voorts zal worden gevraagd of er ten opzichte van den aard der sluitboomen nog overleg zal worden gepleegd met den Raad. (Die aan Braga- en Residentieweg werken bij wijlen als guillotine). [De Locomotief, 9 Februari 1917] 


Ga rechtsaf: Jl Bangka (Bangkastraat).
Ga de brug over de Ci Bunut over.
Ga linksaf: Jl Bangka.
Links: nr. 1 – Topografi. (Kantoor “Herzieningsbrigade van West-Java” van de Topografische Dienst.) 


Ga terug en linksaf: Jl Gudang Utara (Noorder Magazijnstraat).
Rechts: Citra Bhakti (Hoofdwacht Bandoeng).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Hoofdwacht BandoengDe hoofdwacht is het gebouw van waaruit de wacht, de bewaking van een complex wordt geregeld.

Het Knil was in hoofdzaak een politieleger: het was bedoeld om binnenlandse onlusten te onderdrukken. Zeker, het had óók de taak om Indië tegen een buitenlandse aggressor te verdedigen, maar daar had het noch de numerieke sterkte noch de uitrusting voor.
Het vredes-Knil was een beroepsleger dat ca. vijf-en-dertigduizend militairen telde: ca. tienduizend Europeanen (hoofdzakelijk Nederlanders), ca. vijf-en-twintigduizend inheemsen, t.w. (in ‘37) bijna dertienduizend Javanen, ruim vijfduizend Menadonezen, ca. vierduizend Ambonnezen, bijna tweeduizend Soendanezen, ruim duizend Timorezen en – enkele honderden anderen. [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11a, 175-176] 


Ga linksaf: Jl Menado
(Kampementstraat).
Rechts: Militair kampement. (15de Bataljon Infanterie.)


Recht vooruit:

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Militaire Societeit“Militaire Sociëteit”.

Onder de nieuwtjes der laatste dagen [...] de bouw van een mooie cantine op het militair terrein van Bandoeng, waarvoor de som van 47 mille is uitgetrokken. [De Locomotief 3 Februari 1910] 
Het legerbestuur zou liever zien, dat de ‘soos’ niet zoo dicht in de nabijheid der officierswoningen kwam te staan. Met het oog hierop gaf het legerbestuur den afdeelingscommandant in overweging, pogingen aan te wenden om een meer geschikt terrein te zoeken. [De Locomotief 21 September 1910a] 


Ga rechtsaf: Jl Ermawar (Stadhouderslaan).
Na 100 meter links en rechts: woningen.

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Europese onderofficierenVoor WO II woningen van gehuwde Europese onderofficieren (16, 14).

Wat den bouw van officierswoningen betreft schijnt men af te willen wijken van de gewoonte, al die woningen in één buurt te zetten. [...] Voor het meer verspreid doen wonen der officieren is wel wat te zeggen. In de eerste plaats voorkomt men daarmede het vormen van een buurt met een exclusief militair tintje, in de tweede plaats is het voor de officieren aangenamer, niet al te dicht bij elkaar te wonen. Een beetje vermenging van militair en civiel kan geen kwaad. [De Locomotief 21 September 1910] 


Ga linksaf: Jl Tongkeng (Van Oldenbarneveldstraat).
Steek de Jl Patrakomala over.
Links: (tegenover schuine zijstraat rechts) een laag woningblok.


Ga terug en ga rechtsaf: Jl Patrakomala
(Sociëteitstraat). Voormalige O.O.-woningen.
Ga rechtsaf: Jl Menado (Kampementstraat).
Rechts: Militair kampement (1e Depot Bataljon).


Het jongenskamp lag achter de 2de ingang van het kazernecomplex, in een strook van + 50 meter breed en + 250 meter diep.

De eerste dag waren ze ingekwartierd in een barak achter in het kamp. Robbie, Leendert, Bernard, Flip en wie nog meer. Een dominee nam hen onder zijn hoede. Ze werden hartelijk opgenomen in een groepje ernstige jongemannen, dat de dominee om zich verzameld had. ‘Wij zijn Do’s discipelen,’ zei een van hen. Do schepte zelf de stijfselpap op en smeekte Gods zegen daarover af.
[Springer – Bandoeng-Bandung, 56] 

De jongetjes van de sjouw- en sorteerploeg kwamen terecht in het vijftiende bataljon in Bandoeng, het kamp voor burgergevangenen. Ze waren ingedeeld in groepen van twintig, de ‘moeders’ vervangen door broeders: katholieke onderwijzers die als kloosterlingen geen militaire dienstplicht hadden te vervullen en in de burgerkampen terecht waren gekomen. Onderwijs werd niet gegeven, maar er werd wel gecorveed, gesport, gezongen en zelfs toneelgespeeld. Een dubbele prikkeldraadafrastering scheidde het jongens- van het mannenkamp en alleen wie daar een vader had, mocht op zondag bij hem op bezoek.
[Vuyk – Kampdagboeken, 65-66] 


Links: o.a Lapangan Tennis (een deel van het voormalige exercitieterrein).


Ga linksaf: Jl Aceh (Menadostraat).
Rechts: Palang Merah – Medical Centre (I.E.V.V.O. Tehuis voor werkende meisjes).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Bandoengsch InternaatVoordien Bandoengsch Internaat voor schoolgaande jongens.

De Japanners hebben spoedcursussen geopend voor gymnastiek-onderwijzers. De leerlingen worden gekeurd en in een internaat opgeleid. Ze leeren ook Japansch en blijven 3 maanden practisch opgesloten. Ze worden ook geestelijk getraind en dat schijnt veel indruk te maken. De geest van judo spreekt tot de Indonesische jongens. Ze probeeren zich Japanner te voelen.
[Jansen – In deze halve gevangenis, 66-67] 


Steek de Jl Lombok over.
Ga rechtsaf: Jl Flores (Floresweg).
Op het eind van de straat, vrijwel op de linker hoek, stond nr. 19..

[1942] Wij hoorden vanavond, dat op 2 april j.l. de Japanners alles wat zich in ons huis Floresweg 19 in Batavia bevond, hebben geconfiskeerd. Uit woede, dat zij mij nog steeds niet hebben gevonden en dat ik niet uit mijzelf ben teruggekeerd, verschenen Kenpeitai-agenten die morgen met drie vrachtauto's, braken het huis open, smeten alles in de tuin en laadden het vervolgens op de trucks.
[Bouwer – Het vermoorde land, 56] 


Rechts: Jl Ambon 23 – SMPN 7. (2e Neutrale Europeesche Lagere School en Fröbelschool van de Bandoengsche Schoolvereeniging).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Neutrale Europeesche Lagere School
Goedgekeurd zijn de statuten der Bandoengsche Schoolvereeniging. De vereeniging stelt zich ten doel het oprichten en besturen van een of meer scholen te Bandoeng voor het geven van lager onderwijs. [De Locomotief, 8 Februari 1917] 

Na de neutrale fröbelschool in de Jl Aceh [wandeling Bandung centrum B], gesticht in 1898, kwamen er neutrale lagere scholen in de Riouwstraat [Jl Martadinata – SD, SMP, SMA Tarona Bakti], aan de Van Bevervoordeweg [Jl Wastukencana – SMPN 40] en hier in de Ambonstraat, waar tevens een tweede fröbelschool kwam.


Ga linksaf: Jl Ambon (Ambonstraat).
NB. Op linker hoek: bord met afbeeldingen van burgemeesters van Bandung.
Ga rechtsaf: Jl Banda
Ga linksaf: Jl Martadinata (Riouwstraat).
Rechts: nr. 53 of nr. 51: het huis waar Wim Kan en zijn vrouw Corry Vonk hebben gewoond.


Links: Nrs. 28 Nieuwbouw en 24, een vooroorlogs woonhuis.

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Bandoengsche SchoolvereenigingOp nr. 26 stond de 1e Neutrale Europeesche Lagere School van de Bandoengsche Schoolvereeniging. [De Locomotief, 8 Februari 1917] 

In juni 1917 werd mede dank zij Bosscha's steun de neutrale lagere school van de Bandoengse schoolvereniging geopend. Voor uitvoering van een goed project kon op zijn hulp gerekend worden. Bosscha was geen politicus en had er ook niet de minste aanleg voor; wat hij ten bate van de Nederlands-Indische samenleving deed had met politiek niet te maken. Hij had van de eerste dag van zijn loopbaan in de tropen af de maatschappelijke verhoudingen aanvaard als de gegeven achtergrond voor zijn practische werkzaamheid en voelde geen aandrift om tot hervorming ervan mede te werken. [Koch – Batig slot, 66-67] 


Ga de 2de straat linksaf: Jl Seram (Ceramstraat).
Ga linksaf: Jl Ambon (Ambonstraat).
Rechts: Monumen Pastoor Verbraak.


Rechts
: achter het beeld, Taman Maluku.

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs MolukkenparkHet Molukkenpark.

Het Europese stadsgedeelte te Bandung kan bogen op een groot aantal parken, aangelegd op daarvoor door het Gemeentelijk Grondbedrijf beschikbaar gestelde terreinen. Het Molukkenpark, niet groot, doch enigszins geaccidenteerd en met een waterpartij, geldt als het best geslaagde [Locale Techniek-4-3, 11] 

Molukkenpark met het Jaarbeursgebouw. →


Rechts: PELTI: Persatuan Tenis Lagangan Seluruh Indonesia – tennisbaan met tribunes (Bandoengsche Tennisclub).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Bandoengsche TennisclubDat meisje Thomas, uit dezelfde straat, naast de tennisbanen, moest met alle geweld Shirley Temple, of nee, Deanne Durbin imiteren. Die filmster hadden May en zij in de bioscoop gezien. Tilly Thomas heette dat kind. Ze was nauwelijks een jaar ouder dan May, maar May keek belachelijk tegen, haar op. Tilly voor, Tilly na. Ziekelijk gedweep met Tilly.
[Springer – Bandoeng-Bandung, 60-62] 

Misschien krijgt hij na het avondmaal lust en fut voor een spelletje tennis op de door booglampen verlicht courts van zijn club, maar in den regel heeft hij alleen ’s Zaterdags en Zondags genoeg energie voor sport.
[Ammers-Küller – Wat ik zag in Indië, 79-81] 

Tennismatches voor de Japanners (de elite) en voetbalwedstrijden voor Indonesiërs (het plebs). Verschillende leiders van de ‘Poetera' hebben redevoeringen gehouden.
[Bouwer – Het vermoorde land, 166] 


Rechts: Lapangan GOR. Saparua (Terrein van Bond voor Lichamelijke Opvoeding).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Bond voor Lichamelijke OpvoedingVoor het aanleggen van het Molukken-park werd f 7.430 becijferd. Hierbij zijn geen fondsen uitgetrokken voor dat deel (¼ van het heele parkoppervlak), dat wellicht als sportterrein (tennisbanen etc.) zal worden ingericht. [De Locomotief, 6 Februari 1917] 

In de nota wordt het terrein, dat bestemd is voor sportpark in beheer gevraagd zonder eenigerlei tegemoetkoming voor de inrichting, dus aannemende, dat de inrichting van het terrein door de rendabele bestemming een tegemoetkoming van het gouvernement overbodig maakt. [De Locomotief, 5 Februari 1917] 

[1926] Zaterdag j.l. woonden wij den laatsten dag van de te Bandoeng gehouden schoolwedstrijden om den Gouverneur-Generaal beker bij. Het weer was schitterend en het zonnetje stak alsof het Weltevreden bescheen. Naar schatting een paar duizend kinderen waren op het terrein van den Bond voor lichamelijke opvoeding, gelegen voor het Jaarbeurs-gebouw, aanwezig. [Het Indische Leven - 8, 411-412] 


Ga rechtsaf: Jl Banda (Bandastraat).
Links: nr. 26 – Geredja Katholik Bebas “S. Albanus”. (Theosofische Loge – 1918-1919, AIA: Ghijsels-Von Essen)..

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Theosofische LogeDat het nieuwe gebouw, behalve voor het werk der vereeniging zelf, ook nog in ander opzicht nuttig bruikbaar is, wordt bewezen door het feit, dat de Bandoengsche Kunstkring vanaf 1 Januari a.s. er zijne verschillende bijeenkomsten zal houden. Binnenkort zal men dus in de gelegenheid zijn, in het loge-gebouw kamermuziek-uitvoeringen of lezingen bij te wonen, dan wel teeken-, tooneel- of dans-cursussen te volgen. [Het Indische Leven-1-19, 371] 

In het gebouw was tot 2017 een door Nederland gesubsidieerde opleiding voor de Nederlandse taal gevestigd.... maar er moest in Nederland bezuinigd worden ... 

[1901] Er is sedert een half jaar een ernstig streven onder de Inlanders waar te nemen om jullie mooie taal te leeren. Vele Europeanen zien dit met leede oogen aan, doch vele edeldenkende juichen het toe en moedigen het warm aan. Op verscheidene hoofdplaatsen verrijzen Hollandsche cursussen als paddestoelen uit den grond. 
[Kartini – Door duisternis tot licht, 89] 

Het doel dezer bijeenkomst was om middelen te bespreken over de verspreiding van de kennis der Nederlandsche taal onder Inlanders. [De Locomotief 30 Maart 1910] 


Ga rechtsaf: Jl Aceh (Menadostraat).
Links: 50 – KODIKLAT (Vereeniging N.I. Jaarbeurs).


Ga linksaf: Jl Sumbawa (Soendastraat).
Steek de Jl Belitung over.
Ga de volgende straat rechtsaf.

Links: Million Balls (Zwembad “ ‘t Centrum” – 1937, Gmelig Meiling.)

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Million Balls Gmelig MeilingILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Million Balls t CentrumILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Zwembad t Centrum 2

Midden in de nieuwe wijk lag een modern bad, gebouwd in dezelfde trant als de woonhuizen. De chloorlucht was adembenemend. Het ontsmettingsmiddel prikkelde het slijmvlies van de ogen, de huid bleef er na het zwemmen naar ruiken, blond haar verkleurde op den duur tot zeegroen.
[Haasse, Zelfportret als legkaart, 97-98] 

Midden in de wijk ligt een modern bad, waar het dragen van een badpak niet passend is..


Ga rechtsaf.
Ga linksaf: Jl Belitung (Bilitonstraat).
Links: SMA Negeri 5 (Hoogere Burgerschool, 1915).


Ga rechtsaf Jl Kalimantan (Borneostraat).
Rechts: Detaseman Markas.


Links: Taman Ade Irma Suryani Nasution (Insulindepark).

[1914] De regeering heeft een bedrag van f 21000 toegestaan voor de aanleg van het Insulindepark te Bandoeng. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-17, 188] 

Onder nog veel minder fraaie mededeelingen over de wegen, de verlichting, enz., heet het: het Insulinde-park is nog niet voltooid (’t lijkt er nog niet op ! – Corr.) en het Molukkenpark moet nog geheel aangelegd worden. [De Locomotief, 6 Februari 1917] 


Ga schuin links: Jl Aceh (Menadostraat).
Rechts: Militair gebouw 


Ga scherp links: Jl Sumatra (Sumatrastraat).
Links: 47 (Tehuis Roemer Visscher Vereeniging).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Tehuis Roemer Visscher VereenigingILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Roemer Visscher Vereeniging 2Het doel der Vereeniging is om de minvermogende Indische meisjes en vrouwen den strijd om ’t bestaan te verlichten door haar meer te ontwikkelen, haar werk te verschaffen en hierbij als bemiddelaarster op te treden tusschen werkgevers (-geefsters) en werkzoekenden. Haar werkkring strekt zich dus over geheel Ned.-Indië uit en daarom roepen wij dringend den steun in van allen in ons Indië, die wat voelen voor gezonde philantropie. [De Locomotief 31 Januari 1910] 

Oude naam links van de deur →


Rechts: 39 (Generaal Majoor P. Cox, Inspecteur der Infanterie.)

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Woning van den Kolonel te BandoengGebouwd als de “Woning van den Kolonel te Bandoeng” (± 1910).

Hedenmorgen (15 Jan.) werden zeven van de tien gouvernements perceelen, gelegen tusschen de kweekschool en Tjikoeda pateuh, in het openbaar verkocht voor een totaalbedrag van f 21500 en tegen den bepaalden minimum prijs van een gulden den vierkanten meter. Omstreeks een half jaar geleden waren bij den publieken verkoop van de dertig in deze buurt gelegen perceelen er twintig opgehouden. De animo is dus sinds dien wel toegenomen. Van dat 20-tal hield het departement van Oorlog er tien aan voor het bouwen van officierswoningen. Dit is het toekomstige villa-kwartier. Nu zou men allicht meenen, dat in zoo’n nieuwe wijk – zooals eenige jaren geleden Nieuw-Merdika en Paser-kaliki ook nog waren – zich bij de woonhuizen ook toko’s zouden vestigen, welke zoo’n buurt bedienden. Gelijk bij den uitbouw van Den Haag in de laatste jaren minstens dadelijk een apotheek, een vleeschhouwerij, een banketbakkerij en een melkinrichting in een nieuwe straat werden geopend. Niet alzoo hier, waar de winkelstand zich conservatief houdt aan den Bragaweg, de eenige winkelstraat.  [De Locomotief 17 Januari 1910] 


Ergens in de Sumatrastraat...

[1944] Inmiddels is dank zij de bemoeienissen van het plaatselijk Indo-comité bereikt, dat op 29 april a.s. krijgsgevangenen en alle mannelijke-en vrouwelijke geïnterneerden pakjes mogen ontvangen.
[Bouwer – Het vermoorde land, 252-253] 

Karrevrachten gaven voor krijgsgevangenen en burgergeïnterneerden zijn vrijdag aan het verzamelpunt in de Sumatrastraat afgeleverd. Dat was trouwens nog lang niet alles, wat in de kampen zal worden verdeeld. Het meeste geld, dat werd geschonken, moet nog worden besteed.
[Bouwer – Het vermoorde land, 254] 


Rechts: “St Angela”, ingang scholen van de Zusters Ursulinen. Hoofdgebouw Jl Merdeka 24 [Bandung 1B]
Steek over en ga rechtdoor: Jl Sumatra.
Links: 42 – SMPN 2 (1e School A).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs 1e School AOok de school is nog precies zo als in 1929. Een langgerekt laag gebouw, de klassen koel gehouden door de open galerijen die rondom lopen. Mijn herinnering ruikt een moerbeiboom, ’s middags plukten we stiekem de paarse langwerpige vruchten, meestal nog voor ze rijp waren, dan smaakten ze wrang en groen.
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 156-157] 

Geen openbare aanbesteding [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-7,182].

Om het geheel loopt een 3 M. breede galerij. Voor de ventilatie is aangenomen het systeem dat bij alle nieuwere hoofdenscholen is gevolgd, t.w. luchtroosters onder het plafond en boven het galerij afdak. Ten einde te voorkomen, dat het gebouw door de aanzienlijke frontlengte van rond 65 M., gepaard met eene gering hoogte, een nietig en gedrukt aspect zou krijgen, zijn de beide uiterste lokalen en het middelste hooger opgetrokken, en is daar de gevelmuur verplaatst naar de voorzijde der galerij. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-14, 170] 


Links: op de hoek met de Jl Java: SMPN 5 (Gouvernements Muloschool).

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Gouvernements Muloschool[...] in 1914, het jaar, dat de invoering van de H.I.S. bracht, [werd] ook een ander schooltype ingevoerd, dat voorloopig voldoende werd geacht voor de verdere algemeene vorming van de inheemsche en een deel van de Europeesche jeugd, n.l. de school voor M(eer) U(itgebreid) L(ager) O(nderwijs). Men kende reeds in 1903 Mulo-cursussen als verlengstuk aan enkele Europeesche lagere scholen, maar nu werden het zelfstandige inrichtingen, waartoe ook de H.I.S. toegang gaf. De scholen hebben een driejarigen cursus, terwijl abituriënten van de H.I.S. vooraf gedurende een jaar een voor-klas moeten doorloopen. Aanvankelijk overwoog het Europeesche element sterk onder de leerlingen, maar sedert lang is dat geheel veranderd. De 62 Mulo-scholen worden thans door bijna 11.000 leerlingen bezocht, van wie er 6000 van inheemschen, 2000 van Chineeschen of Arabischen landaard zijn. De scholen leverden in 1938 ruim 2000 abituriënten af, onder wie 1100 inlandsche. De Mulo is voor Indië een instelling van grooter belang dan de gelijknamige inrichting in Nederland, daar ze voor de inlandsche bevolking de gebruikelijke weg is naar een ontwikkelingsniveau, dat hooger ligt dan dat waartoe het gewone onderwijs brengt. [Insulinde, 192] 


Rechts zicht op: Kantor Pusat Bala Keselamatan.

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Territoriaal Hoofdkwartier Leger des HeilsTerritoriaal Hoofdkwartier Leger des Heils.

Deze organisatie werkt reeds sedert een 40-tal jaren in den archipel. Zij verricht er zendings- en maatschappelijk werk onder alle landaarden en op elk gebied. Bovendien voert zij het beheer over een viertal melaatschen-kolonies. [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 758] 

Al deze kinderen woonden in kampongs of aan kampongranden. Ze droegen altijd versleten en veel te grote of veel te kleine kleren. Tjoek droeg altijd jurkjes tot ze veel te kort waren en haar moeder van een vervreemd familielid weer eens wat kon loskrijgen. Of van het Leger des Heils. Dan liep Tjoek weer in een veel te lange jurk, die ze soms in het middel kon inkorten met zwart garen, wat spelden of paperclips.
[Mahieu – Verzameld werk,161-162] 


Ga linksaf: Jl Jawa (Javastraat).

Die huizen in de Javastraat staan er nog net zo, maar de sfeer is anders. Het lome, dromerige, sensuele, geheimzinnige uit mijn herinnering wordt overschreeuwd door akeliger lawaai dan het lawaai van vroeger, vroeger waren dat immers schelle Indische stemmen van de moeder en de beo die tegen elkaar insnerpten, nu waren het weer auto’s, en brommende bemo’s, een onharmonische, stoffige drukte.
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 155-156] 


Links: 11 en 11a – Polisi Militer.

ILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Vakschool voor MeisjesILW Bandung 2 15de Bat Jaarbeurs Bandoengsche HandelsschoolVakschool voor Meisjes.

O, wij vinden 't goddelijk, dat uw echtgenoot den meisjes opvoeding en ontwikkeling wil geven, maar laat daarnaast ook vakopleiding staan, en dan zal de zegen, die uw man aan de Inlandsche wereld brengen zal, ten volle een zegen zijn!"
“Man, hoor je dat?" vroeg ze haar man enthousiast. “Deze jonge dame vraagt vakopleiding voor Inlandsche meisjes."
Verbaasd keek hij mij aan, en vroeg: “Werkelijk, vraagt u voor de meisjes vakopleiding?
[Kartini – Door duisternis tot licht, 69-72] 

Bandoengsche Handelsschool, B.H.S.→