Begin van de wandeling: Stasiun Pasar Turi.


Ga van het station naar de Jl Semarang (N.I.S. laan) en ga daar linksaf.
Ga rechtsaf: Jl Penghela (Oude Comedieweg).
Rechts: Jl Pengenal (Van Geunsstraat).
In deze straat stond links op no. 3 de drukkerij van de Indische Courant.

En als U werkelijk de Indische Courant nu en dan hebt gezien in de laatste 16 jaar en U hebt wel eens iets gelezen van ‘Maarten Cornelis’, later ingekrompen tot M.C. – de voornamen van mijn jongsten zoon, nu al bijna in het bezit van eind Mulo – dan moet U mij kennen.
[Walraven – Brieven, 710-711] 
Er werd een radio-ontvangsttoestel gekocht, een bezitter van het diploma – er werd destijds nog in morsetekens uitgezonden – werd in dienst genomen, en we konden onze gang gaan. Ik was destijds hoofdredacteur van de Oost-Java-editie van De Indische Crt. te Soerabaia. Aan een regeling van de ontvangst en de publikatie van berichten uit de ether werd in de regeringsbureaus gewerkt, zodat we geen last hadden van enige verbodsbepaling. Na minder dan een week hadden we een telegrammenrubriek die klonk als een klok.
[Koch – Batig slot, 189-190] 
“De Indische Courant” ving namelijk in die dagen (buiten “Aneta” om) de door het station Nauen uitgezonden persberichten op en publiceerde ze. Het dagblad werd tot een boetebetaling van f 100.- veroordeeld, terwijl het in beslag genomen toestel werd vrijgegeven. [Nieuw Soerabaia, 388-389] 


Ga rechtsaf: Jl Bubutan (Boeboetan).
Rechts: 93.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Meisjes weeshuis 01ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Meisjes weeshuis 02Protestantsch Meisjes-weeshuis (1912, David).

Van ouds werd in Indië veel gedaan voor de weezen. Hoeveel Europeanen stierven niet op jeugdigen leeftijd, kinderen nalatend, waarvan de vaak inlandsche moeder òf ook overleden was, òf door haar geringen graad van ontwikkeling niet in staat opvoeding te leiden. Sommige weeshuizen hebben reeds een eerbiedwaardigen leeftijd bereikt, zoo het Protestantsche weeshuis te Semarang van 1769 en het Parapatanweezengesticht te Batavia dat van 1832 dateert.
Ook van inheemsche zijden werd buiten het landelijk milieu, waarin ouderlooze kinderen gemakkelijk een tehuis vinden bij verwanten, een aantal weeshuizen opgericht, waarbij de vereeniging Moehammadijah met eere genoemd dient te worden. [Insulinde,146] 
Ook de kerkeraad heeft gevoeld, dat specialisatie noodzakelijk was, want het Protestantsche Meisjesweeshuis (opgericht 1835) was in den beginne geheel onder zijn beheer, maar de beslommeringen daaraan verbonden werden dusdanig omvangrijk, dat de kerkeraad in 1866 een geheel eigen, zelfstandig bestuur instelde. [Nieuw Soerabaia, 354, 355] Zie ook Insulinde, 149-150.


Rechts: 85-87 Gedung Nasional Indonesia.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Gedung Nasional 01ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Gedung Nasional 02De gematigd-nationalistische 'Indonesische Studieclub te Soerabaja' werd opgericht in 1924 door o.a. de arts Soetomo
De ruime “pendopo”, werd eind 1931 in gebruik genomen. [Nieuw Soerabaia, 42] 

Om doelgericht actie te kunnen voeren was kennis en begrip voor de vraagstukken waarmee geworsteld moest worden, onontbeerlijk. Soetomo richtte zijn Indonesische Studieclub op, die open stond voor ieder die tot medewerking bereid was, ook voor leden van Boedi Oetomo, de Sarekat Islam en de communistische partij. Hij werd voorzitter, en onder zijn energieke leiding werd de club een van de belangrijkste centra van politiek-sociaal leven in Oost-Java.
[Koch – Batig slot, 139-140] 

Als er een Inheemsche corporatie is geweest., welke zich over een groote belangstelling van velen, van Regeering en Volksraad, van Kamerleden, van Volkenbondskringen, ja zelfs van het buitenland heeft mogen verheugen, dan is het zeker de Indonesische Studieclub te Soerabaia geweest. [Nieuw Soerabaia, 48-56] 


Rechts in het complex: STM. (Paviljoen Gedung Nasional Indonesia. Vestigingsplaats van de Bank Nasional Indonesia en het Dagblad Nasional ‘Soeara Oemoem’ – 1934, Karsten.)

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan SoetomoSoetomo was trouwens geen man voor het fijnere politieke spel met zijn knepen en intriges. Voor zijn gemoedsrust was het goed dat hij zich tot zijn opbouwende sociale arbeid te Soerabaia en zijn pogingen om eenheid te brengen in het nationale streven kon bepalen. Daarmee had hij succes. Opgericht werd in 1930 de Persatoean Bangsa Indonesia, die een gematigde politiek voerde en zich vooral op sociaaleconomisch gebied bewoog: zij stichtte een vrouwentehuis, een weefschool, een polikliniek, studententehuizen, kredietcoöperaties. In 1932 ontstond een overkappend orgaan, de Kahoeripan, een Indonesische Kamer van Koophandel en Nijverheid, een Bank Nasional Indonesia, een coöperatie van prauwenvoerders, inkoopcentrales voor verkoopcoöperaties, boerenbonden, die aangesloten werden bij de Roekoen Tani. Dit was werk naar zijn hart; hij was de ziel van dit alles.
[Koch – Batig slot, 142-143] 

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Makam Soetomo← Achter de pendopo: Makam Soetomo, de begraafplaats.

Maar zijn [Soetomo] gezondheid liet te wensen over; de consciëntieuze werker, wie geen moeite te groot was, eiste teveel van zijn krachten. Hij overleed op 30 mei 1938, vijftig jaar oud, en werd te Soerabaia, de stad van zijn levenswerk, begraven. Vijftigduizend personen volgden de baar; het beeld van deze volksman leefde in de harten der massa die zoveel aan hem te danken had.
[Koch – Batig slot, 145] 


Rechts: Jl Raden Saleh 2 – Kepolisan.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan PolitiebureauPolitiebureau 3e Sectie.
Maar een inspecteur van politie bij ons in Holland is een heel ander persoon dan Tichelman, die is voortgekomen uit het leger, of uit de Hollandsche maréchaussée, maar die het hier brengt tot inspecteur 1ste klasse, met f 400,-- per maand of zoo, en Europeesch verlof om de 6 jaar en pensioen. Natuurlijk is hij een fatsoenlijke kerel, maar allesbehalve een licht. Meer geschikt voor het platteland dan voor een groote havenstad als Soerabaia. De politie is hier niet gemeentelijk, maar gouvernementeel, en zij kunnen overal heen geplaatst worden.
[Walraven – Brieven, 370-371] 


Ga 175 m. verder, daar is rechts: Gereja Immanuel (Boeboetan Kerk – Zimmerman).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Boeboetan KerkVrij onverwachts werd de hand gelegd op een terrein aan Boeboetan. 29 Juni 1920 kon de eerste steen gelegd worden, waarbij Ds. J.M. Coops het woord voerde. 24 December 1922 had de inwijding plaats. [Nieuw Soerabaia, 357-358] 

Op een dag zei Mama: ‘Arend, ik heb besloten ons te laten dopen in de protestantse kerk aan de Boeboetan. Ik heb al een afspraak gemaakt met dominee Laloe, voor de aanstaande zondag.
[Birney – Tolk van Java, 135-136] 

Ik vertelde mijn maten dat ik die sympathieke Menadonese dominee Laloe goed had gekend. Dat hij mijn moeder, zuster, nichtje en mij had gedoopt in de protestantse kerk aan de Boeboetan in de Japanse bezettingstijd.
[Birney – Tolk van Java, 320-321] 


Steek over, ga terug in noordelijke richting en ga, na no. 122, rechtsaf: Jl Bubutan V.


Ga rechtsaf: Jl Pahlawan (Pasar Besar).

Djakarta heeft trouwens nergens (meer) allure. Zo’n imposante highway als Surabaja heeft in Aloon-aloon-straat / Pasar Besar / Gemblongan / Tundjungan / Simpang, daar kan geen enkele stad in Indonesië aan tippen.
[Robinson – Piekerans van een straatslijper, 23] 

Men schrijft ons: Sedert het begin dezer week is de verordening op het verkeer in werking getreden en kunnen de rijtuigen die van de benedenstad naar de bovenstad gaan niet over Pasar Besar rijden. Ik ben een paar maal gaan kijken juist op die uren waarop het verkeer het drukste is en wel ’s middags om één uur als de scholen uitgaan en ’s avonds om een uur of vijf als de kantoren sluiten. [De Locomotief 22 Augustus 1910] 


Steek over en vervolg de weg in zuidelijke richting.
Rechts: Aloon-Aloon Tjontong (Von Bultzingslöwenplein).
Rechts, aan de zuidkant van het plein, lag de Oost-Java Bioscoop.


Ga rechtdoor: Jl Gemblongang (Gemblongan).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan GemblonganOp 27 April [1923] reed de nieuwe electrische tram te Soerabaja officieel voor de eerste maal. En helaas, vielen er dien dag twee aanrijdingen te betreuren, welke gelukkig →betrekkelijk goed afliepen. Van één dezer accidenten geven wij nevenstaande foto, genomen op Gemblongan ter hoogte van firma Schönmann. Auto en tram raakten bij de botsing zoo vast in elkaar, dat er een half uur hard gewerkt moest worden om de wagens van elkander vrij te maken. Persoonlijke ongelukken hadden er bij het ongeval niet plaats. [Het Indische Leven,4-38, 755] 
Den 15en Mei 1923 werd lijn I, loopende van Wonokromo naar het Willemsplein in exploitatie genomen, daags daarna volgden lijn II, het gedeelte tusschen de toen in aanbouw zijnde brug over de Soerabaia-rivier en de Palmenlaan, en lijn III lopende van Toendjoengan naar Sawahan. Lijn IV, loopende van het Willemsplein langs de Heerenstraat, den Griseeschen weg en verder naar de haven van Tandjong Perak, kwam den 12en Juli d.a.v. in exploitatie. [Nieuw Soerabaia, 279] 


Links: nr 64 PLN. (Agentschapskantoor ANIEM: Algemeene Nederlandsch-Indische Electriciteits Mij.).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Electriciteits Mij 01ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Electriciteits Mij 02Op de plaats waar de eerste centrale stond staat nu het noordelijk gebouw (1930, Job en Sprey) NB. 3 ceramische reliëfs en oude glas in lood ramen achter glas. Zuidelijk gebouw: 2 ceramische reliëfs. Beide gebouwen zijn rond het jaar 2000 betegeld.

In ieder geval dank ik U voor de toezending van het geld. Ik ben geen geldzuchtig mensch, maar in omstandigheden als deze is geld zeer welkom. Het wordt angstig, als je niet weet, waarvan je straks het licht en de melk moet betalen, die al een paar keer hebben gemaand.
[Walraven – Brieven, 790-791] 


Ga terug en ga rechtsaf de brug over de Kali Mas over.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan brugdekken 01ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan brugdekken 02Deze omstandigheden hebben er mij toe geleid proeven te nemen met het opbrengen van een asphaltlaag op de blokjesdekken. De resultaten van deze proeven hebben mijn verwachting verre overtroffen, zoodat thans in de afdeeling Soerabaia alle djatiehouten brugdekken geasphalteerd zijn, ook de enkele dekken. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-10,31] 
Raadsoverzicht Soerabaja. Het lid Roos stelde voor een apart bedrag uit te trekken voor de verlaging van de brug Peneleh, maar ook voor het afbreken van een wachthuis en de onteigening van een paar onaanzienlijke panden bij den afrit van den brug. [De Locomotief, 14 October 1911] 


Ga rechtdoor: Jl Peneleh VII.
Rechts: 29 – Rumah Kos Bung Karno.


Ga terug en rechtsaf: Jl Peneleh (Peneleh).

Vanuit Djagalan liep ik langs de Kali Peneleh weer terug naar Oendahan. Langs de hele oever van de Kali Peneleh zag ik ten dode opgeschreven melaatsen.
[Birney – Tolk van Java, 298] 


Ga rechtsaf: Jl Makam Peneleh (Kerkhoflaan).
Links: Jl Pandean (Kampong Pandean)

De handwerkslieden woonden in kampongs bijeen, zooals de smeden in Pandaän. Van deze belangrijke Inlandsche handwerkconcentraties zijn er niet veel meer overgebleven. [Nieuw Soerabaia, 253] 


Recht vooruit: Makam Belanda Peneleh (Begraafplaats Peneleh).
Voor de ingang is rechts het graf van G.G. Merkus te zien.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan MerkusDen volgenden morgen nog op dat oude kerkhof Peneleh geweest, waar ik weer tevergeefs heb gezocht naar het graf van Frits Bouwmeester, dat daar moet zijn. De G.G. Merkus ligt er ook (1842). Maar het was gloeiend heet, en het is er geheel boomloos. De graven liggen in het gelid, want de doodgraver was bepaald een oud-sergeant.
[Walraven – Brieven, 499] 

Merkus (Mr. Pieter), geboren te Naarden 18 Maart 1787, overleden te Simpang (bij Soerabaja) 2 Augustus 1844, was van 6 Januari 1841 tot 14 Februari 1843 waarnemend gouverneur-generaal en van 14 Februari 1843 tot 2 Augustus 1844 gouverneur-generaal van Ned. Indië. Gedurende zijn bewind hadden geen gebeurtenissen van bijzonder belang plaats. [Geïllustreerde Encyclopaedie van N.I., 829] 

 

De Gouverneur-generaal Merkus heeft hem eindelyk gelast me naar Batavia te laten vertrekken.
[Multatuli – Max Havelaar, 182-183] 

Het kerkhof maakt een troosteloze indruk. De meeste graven hebben een verroest dakje, sommige zijn geheel opgetrokken uit verroest ijzer, vele graven zijn gedeeltelijk open. Door de gaten in het deksel kun je nog wat droge houtresten ontdekken. Grafroof schijnt hier niet uitzonderlijk te zijn, vooral Chinese kerkhoven hebben ervan te lijden.
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 126-127] 


Ga na de ingang rechtdoor en bij de 1ste boom rechts, rechtsaf, Grafmonument voor zusters Ursulinen.


Ga terug naar de ingang en vervolg de wandeling in oostelijke richting: Jl Soenaryo Gondoe (Kerkhoflaan).
Links: nr. 44 ‘Ons Hoekje’.
Rechts, na de bomen van de begraafplaats, Jl Polak – in de ochtend voedselmarkt.

... dat Soerabaja niet de meest geschikte stad is om de tallooze vormen van het veelzijdige verschijnsel straatverkoop te demonstreeren. In vergelijking met andere Indische steden is dit euvel te Soerabaja niet zoo omvangrijk en veelzijdig. Ongetwijfeld is dit mede te danken aan het feit, dat Soerabaja is voorzien van talrijke grootere en kleinere buurtpasars, waardoor de straatverkoop niet die kansen van ontwikkeling heeft gekregen als op andere plaatsen. [Locale Techniek-8-4, 111] 


Ga op de T-kruising rechtsaf: Jl Soenario Gondoekoesoemo (Polack Wonoredjo).
Ga rechtsaf: Jl Undaan Kulon (Oendaan Koelon).
Rechts: R.S. Mata Undaan.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Soerabaiasche Oogheelkundige KliniekHet gebouw van de Vereeniging “Soerabaiasche Oogheelkundige Kliniek” op Oendaän.
Op 29 April 1933 had de officieele opening plaats. Het gebouw werd ontworpen door het A.I.A. Bureau. [Nieuw Soerabaia, 290] 

Er is veel oogziekte hier en veel huiduitslag. Wie een groote menigte bij elkaar ziet, niet in de stad, waar zorgvuldige kleeding een aangenamen schijn spreidt over uitgemergelde gedaanten, maar op de velden, waar de menschen half-naakt aan het werk te voorschijn komen zooals zij werkelijk zijn, krijgt een indruk van verregaande zwakte en lichamelijke ontaarding: een troep kinderen is een allerdroevigst schouwspel; niets kinderlijks meer is er in die hoekige holle gezichten met rood-ontstoken oogen, niets dat er uitziet of het wil groeien, aan de scharminkelige kleine lichamen. Maar lichamelijk leed is er ook in andere streken van Java veel en erg onder gering volk. [De Wit – Natuur en menschen in Indië, 80-81] 

 

Toen ik een dag later over de Oendahan Koelon wandelde, zag ik aan de overzijde van het kanaal pantserwagens en jeeps rijden. Ik rende over de voetgangersbrug naar de Oendahan Wetan om de militaire voertuigen van dichtbij te zien.
[Birney – Tolk van Java, 292-293] 


Rechts: no. 9 Panti Asuhan Undaan (no. 13-9 was Weezeninrichting Thay Tong Bong Yan).
Rechts: no. 7 Panti Werdha Usia (Tehuis voor Ouden van dagen der Chinezen).
Rechts: no. 5.

Het vijftal pemoeda’s lachte erom maar kreeg de tijd niet met de van gecapituleerde Japanners gejatte geweren het deurslot van de woning aan de Oendahan Koelon numero 5 kapot te schieten.
Arno’s moeder was in de deuropening verschenen, met een vorsende blik die haar kleine gestalte op een of andere manier hoog boven hen deed uittorenen. Haar sarong was de aarde, haar kabaja de lucht, haar hoofd de hemel.
[Birney – Tolk van Java, 24-26] 


Rechts: Jl Ahmad Jais (Plampitan).

Heeft men bijvoorbeeld te Batavia de rivieren reeds lang geleden genormaliseerd tot het verkrijgen van regelmaat in de bebouwing en van een goede afwatering, te Soerabaia heeft men de rivieren vrij spel gelaten. Uitschuring en aanslibbing konden vrij plaats hebben. Waar de weg langs den oever liep, ontstonden aan de overzijde, tusschen de weg en den oever, uiterwaarden van zoodanige afmetingen, dat zij geschikt waren voor bebouwing, waarvan steeds een dankbaar gebruik werd gemaakt. (Kepoetran, Plampitan, Chineesche Voorstraat enz.) [Nieuw Soerabaia, 17] 

 

Ga de brug over de Kali Mas over.

De Kali Surabaya, het laatste gedeelte van de Kali Brantas, splitst zich hier in de Kali Mas links en rechts de Kali Pegirian.

Soer. Handelsblad van 1 December 1914: In verband met de tijdsomstandigheden zullen binnenkort de werkzaamheden aan de rivier bij Genteng (Soerabaia) zoo goed als stopgezet worden. Er zal echter in elk geval voor worden gezorgd, dat er zich geen stille gedeelten in het water vormen, opdat er geen waterplanten zullen kunnen ontstaan, die zooals bekend broeinesten van muskieten zouden worden. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-17-2] 


Ga schuin links: Jl Genteng Kali (Gentengkali).
Rechts: 27-29, waarvan het linker deel nu nog een school is: SMK Rajasa (H.B.S. voor Meisjes van de Soerabajasche Schoolvereeniging).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Meisjes Soerabajasche SchoolvereenigingEr bestaan thans op Java 4 particuliere hoogere burgerscholen voor meisjes. [De Locomotief, 4 April 1917] 
Men heeft thans in Indië zeven H.B.S.en met 5-jarigen cursus, waarvan twee voor meisjes en vijf met 3-jarigen cursus, waarvan vier voor meisjes. [Insulinde, 191-192] 

Ik loop de straat af en sta even later voor de Gentengkali-HBS, vroeger een meisjesschool, na de oorlog een gemengde HBS. Dit ziet er allemaal nog net zo wit als ik me herinner: links het schoolgebouw van twee verdiepingen, rechts het gymlokaal, er tussenin het grote sportveld waar altijd baseball gespeeld moest worden, met een keiharde bal die ik, nogal vaak tegen me aan kreeg als ik weer eens in gedachten verzonken stond.
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 118-119] 

Ma had mij van klein kind af geprikkeld met het vaste, meewarig uitgesproken oordeel: ‘An heeft stuipen gehad, die kan niet leren, die moet maar naar de kookschool.’ Of het nu kwam omdat er op Soerabaja geen kookschool was, in ieder geval kwam er aan mijn schoolkeuze geen discussie te pas. Tot mijn vreugde, want even had ik me bedreigd gevoeld door de deftige meisjesmulo op Genteng.
[Romein-Verschoor – Omzien, 47a] 

Advertentie Particuliere Meisjesschool. [De Locomotief, 14 Januari 1927 (1.4)] 


Ga linksaf, de (Genteng-)brug over en de Jl Walikota Mustajab in (Ondomohenweg).

Ik kijk naar de Gentengkali die er onderdoor stroomt en weet niet wat ik zie. Vroeger was dit toch een tamelijk brede stroom, nu is het zelfs in de regentijd niet meer dan een klein slootje, waar je je gat nauwelijks kunt keren (toch een belangrijke functie van kali's in Indonesië). De drooggevallen bedding is begroeid met bloemen en struiken, er is zelfs een soort parkje aangelegd. Ik voel me een beetje genept, maar moet toegeven dat het er zo leuker uitziet dan vroeger.
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 118-119] 


Rechts: nr. 36 Sate Kelopo Indomohen – Bu Asih.
Rechts: op de hoek met de Jl Wuni (Woenistraat).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan BibliotheekOpenbare Bibliotheek en Leeszaal.
Nadat het bestuur van de Vereeniging tevergeefs op zoek was geweest naar geschikte lokaliteiten, besloot het in 1928 op Ketabang een terrein te koopen aan den Ondomohenweg, gelegen schuin tegenover het Raadhuis. Leeszaal en Bibliotheek zouden een eigen “home” krijgen. [Nieuw Soerabaia, 339-340, 341, 342] 

Een bibliotheek heb ik in Indië nooit tot mijn beschikking gehad, Er is er een op Soerabaia, maar zij is niet samengesteld door kenners, al komt er wel verbetering. En alles is hier amusementslectuur, romans, romans. De groote werken over Indië: De Jonge, Veth, Snouck Hurgronje, Van Vollenhoven e.a. zijn er niet, behalve dan op Batavia natuurlijk.
[Walraven – Brieven, 564-565] 


Links: Zicht op Walikota (Raadhuis – 1925-‘27, Citroen).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan WalikotaSoetomo had zich door zijn energieke en doelbewuste arbeid een plaats in de Soerabaiase gemeenschap veroverd. Hij was geen non-coöperator en toen hij in de eerste helft van 1927 tot lid van de gemeenteraad benoemd werd, accepteerde hij deze zetel, in de hoop, daar ten bate van zijn volk praktisch werkzaam te kunnen zijn. Ruim een jaar later trad hij, met drie geestverwanten, weer uit de raad, naar aanleiding van een wethouders benoeming waartegen zij krachtig, doch zonder succes, geopponeerd hadden. De vruchteloosheid van dit verzet maakte hun duidelijk, dat de samenstelling van de gemeenteraad, waarin een beperkt aantal zetels voor Indonesiërs gereserveerd was en waar zij altijd in de minderheid zouden zijn, dermate ondemocratisch was dat wat zij wilden ieder ogenblik door een Europese meerderheid kon worden belet. Dat was geen samenwerking en zij bedankten er voor. [Koch – Batig slot, 140-141] 


Vanaf dit punt kan men een wandeling in noordelijke richting maken; zie Wandeling Surabaya 2a Stadhuis – Jaarmarkt.

Ga rechtsaf: Jl Yos Sudarso (Dijkermanstraat; Dijkerman was burgemeester van Surabaya).

Deze laatste weg krijgt een breedte van 40 M. en splitst zich naar het westen en oosten in twee wegen van 25 M. breedte elk, die parallel op loopen naar het noorden, tot zij op een dwarsverbinding stuiten, die haar uiteinde vindt op Ngemplak.
Op het punt der splitsing van den hoofdweg komt het nieuwe raadhuis, dat opnieuw geprojecteerd zal worden. [De Locomotief, 16 Juni 1917] 


Links: Monumen Panglima Besar Jendral Sudirman, de opperbevelhebber van de strijdkrachten in de onafhankelijkheidsstrijd.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan SudirmanSoekarno’s keuze werd door de plaatselijke en regionale bevelhebbers van de TKR-eenheden afgewezen. Midden november kwamen zij in Djokjakarta bijeen en kozen uit hun midden de drie-en-dertigjarige Soedirman tot opperbevelhebber. Hij was in de Nederlandse tijd onderwijzer geweest aan een school van de Mohammadijah-beweging en in de Japanse tijd commandant van het bataljon van de Peta in Banjoemas en hij was er in geslaagd de Japanners aldaar te bewegen tot het afstaan van hun wapens. Hij had de leiding gehad bij de strijd tegen de Brits-Indiërs bij Magelang en Ambarawa-Banjoebiroe. Zijn gezondheid was niet sterk (hij leed aan tbc) maar hij had een krachtige persoonlijkheid en zijn ascetische levenshouding dwong vele Javanen respect af. [Het Koninkrijk der Nederlanden,12, 710-711] 
Gesloopt door de tbc waar hij al zo lang aan leed en die hij op zijn zwerftocht na de Tweede Politionele Actie had moeten verwaarlozen, overleed de opperbevelhebber in januari ’50. [Het Koninkrijk der Nederlanden,12, 980-981] 


Rechts: No. 43. (Woning Marine Commandant.)


Ga de brug over.

Om het overigens gunstig gelegen Ketabang een betere verbinding met de overzijde der rivier te geven kocht de Gemeente het perceel Kebondalam, tegenover de uitmonding der Palmenlaan op Simpang, met de daarop staande huizen en legde dwars door dit perceel een toegangsweg naar Ketabang aan, terwijl in 1918 de tijdelijke houten Kebondalembrug, in de wandeling de Japansche brug genaamd, die verbinding voltooide. [Nieuw Soerabaia, 173] 

Aan den gemeenteraad van Soerabaja wordt voorgesteld een brug over de Soerabaja-rivier nabij Kebondalem te bouwen.
De bouw zal niet monumentaal zijn, althans voorloopig niet, daar de bandjirs nog door de Soerabaja-rivier afgeleid worden. [De Locomotief, 14 Juni 1917] 


Links: Es Krim Zangrandi.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan ZangrandiIJssalon 'van voor de oorlog' – open: 9-14, 17-22.30, dinsdags dicht.

Linksaf, in de richting van het gemeentehuis, kom ik langs Zangrandi, de Italiaanse ijssalon waar we vroeger tuttifrutti-ijs aten (zoals in het Hoenkwe-huis noga-ijs met slagroom de specialiteit, was).
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 118] 

[1919] Nu de oorlog achter den rug is, zal in Indië zeker het hôtelwezen zich meer en meer uitbreiden en banketbakkerijen, lunchrooms en restaurants ongetwijfeld in aantal toenemen, [Indië, geïllustreerd weekblad, 3, 127] 


Rechts: Gedung Balai Pemuda.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Simpang Club 01ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Simpang Club 02Simpangsche Sociëteit (later Simpang Club genoemd) is gebouwd in 1906 door Westmaas. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-6,274]; verbouwd door Pinedo en Job in 1917 en opnieuw verbouwd door Job en Sprey in 1925. →

De Simpangsociëteit, met ruim 1100 leden, was voor WO II het middelpunt van vermaak voor de Europese bevolking. Het had diverse grote zalen, een goed restaurant en een grote tuin. [Locale Techniek-8-2,47] 


Ga rechtsaf: Jl Gubernur Suryo (Simpang).
Links, op de hoek:

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan MaximVoor de verbouwing in 1930 door Job en Sprey lag hier in het rechter gedeelte het Simpang-restaurant. Links lag het Simpang Theater, dat werd verbouwd en omgedoopt in “Maxim”. Boven de winkelgalerij kwam een dancing, die eerst “Cercle Artistique” en daarna “Cercle Hellendoorn” heette.

Nog weer verder kruist de weg een straat die vroeger de Palmenlaan heette, als ik me niet vergis. Nog altijd staat op de hoek de ruïne van de grote bioscoop Maxim, die rond 1950 uitbrandde. De bovenverdieping is opgeknapt en opnieuw een filmzaal geworden, Indra.
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 118] 

Tegenwoordig is de “Cercle Hellendoorn”, die een tweetal dancings exploiteert, oppermachtig. [Nieuw Soerabaia, 388] 


Rechts: de zuidkant van het complex van de voormalige Simpangsche Sociëteit.


Links op het complex: de feestzaal van de sociëteit (1926-’27, Job en Sprey).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan sociëteitOp het voorplein van de soos stond een enorme kudde auto’s. Iedereen was al binnen en vanuit de grote zaal klonk gelach en applaus. Dat was waar ook, er was een cabaret uit Holland. Met een kerstprogramma. We liepen met de onwennigheid van elkaar onbekenden het bordes op. Ja, zij was een grote vrouw, bijna zo lang als ik. De voorstelling was in volle gang. We schoven voorzichtig de duistere zaal in en vonden achterin een paar slechte plaatsen. Ikzelf had het volle uitzicht op een pilaar.
[Van der Hoogte – Het laatste uur, 164-165] 


Ga verder over de Jl Gubernur Suryo (Simpang).

De Simpangsche weg en de Kajoong leggen daarvan reeds getuigenis af, dáár vindt men fraaie huizen, villa’s met erven en tuinen, ofschoon minder grootsch en rijk dan die te Batavia.
[Van Maurik – Indrukken van een Tòtòk, 269] 

Rijswijk in Batavia, de Groote Postweg in Bandoeng, Bodjong in Semarang, Simpang in Soerabaja, vier onze grootste hoofdaders – en elders is het navenant! – : het zijn alle beschamende beelden van ordeloosheid, gebrek aan harmonie en rommeligheid in hun bebouwing, in het kort van leelijkheid, – een leelijkheid-van-het-geheel, die door een nog zoo goede kwaliteit van enkele afzonderlijke gebouwen nooit opgeheven, ja eigenlijk slechts geaccentueerd wordt. [Locale Techniek-4-3, 4] 


Rechts: SMA-6. (Simpangsche Gentengschool, Lagere en Fröbelschool van de Soerabajasche Schoolvereeniging).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Simpangsche GentengschoolMet die tram gingen we naar school; dat was voor mij het eerste jaar de hoogste klas van een lagere meisjesschool op Simpang. Ik had dadelijk een weerzin tegen een meisjesschool en de uitkomst scheen me gelijk te geven. Het hoofd, onze klasseonderwijzeres, was een stroeve weduwe. Een klas meisjes reageert op een inkomeling meestal met nieuwsgierig enthousiasme of met reserve. Ik was er niet naar om het eerste op te roepen.
[Romein-Verschoor – Omzien, 44-45] 

Mijn laatste avontuur op de Simpangschool beleefde ik met de dominee, een buikig heertje met een spits baardje, die wekelijks een uur catechisatie kwam geven voor, ik vermoed, bij de veel geringer sektarische verdeeldheid die de koloniale maatschappij toen kende aan alles wat niet katholiek was. De eerste weken had men mij dat uur in de onbeheerde klas bij de lezende en babbelende papistjes gelaten om mijn achterstand in te halen. Maar toen ik dat al lang had bijgespijkerd, klampte de dominee me aan op een emper, waar ik trachtte hem onopvallend voorbij te schuiven: ‘Kom jij niet op catechisatie?’ En ik brutaal weg: ‘Ik ben rooms, dominee.’ Mijn vrije uurtje was veilig. Veilig?
[Romein-Verschoor – Omzien, 47] 


Links: Monumen Gubernur Suryo, standbeeld van de 1ste Indonesische Gouverneur van Oost Java.
Rechts: Gedung Grahadi.


Rechts: Trimurti, de plaats van het voormalige ‘Provinciaal en Stedelijk Museum’.

Plannen bestaan om op een door het Gouvernement aan de vereenigingen in bruikleen afgestaan terrein op Simpang, gelegen naast de Gouverneurswoning, een permanent museum op te trekken. [Nieuw Soerabaia, 392-393] 
Deze vereeniging heeft vrijwel zonder overheidsmiddelen alleen met hulp van particuliere bijdragen en contributies van leden haar zeer bezienswaardige verzameling ondergebracht in een door haar zelf opgericht gebouw aan den weg Simpang, gelegen naast de woning van den gouverneur. [Locale Techniek-8-2, 70] 

 

Rechts, na de zijstraat: Grand Inna Simpang, de plaats van het voormalige Simpanghotel.

De vergane glorie van ‘Indische' hotels heb ik overigens nergens zo ervaren als tijdens een later verblijf in Surabaja. Het Simpanghotel, dat ik mij kan herinneren als het middelpunt van het uitgaansleven in de jaren twintig, riant gelegen op het belangrijkste kruispunt van het toen nog door hoog geboomte beschaduwde stadscentrum, maakt nu een droefgeestige, ietwat vervallen indruk.
[Haasse – Krassen op een rots, 166] 

Zo reden we een uur lang kiri kanan kris kras door Soerabaja, door de lanen van Soerabaja, waar ik met uitzondering van die in de Arabische wijk, geen straten in kon zien. Tenslotte stapten we uit bij Hotel Simpang.
Om twee uur hadden we de rijsttafel achter de knopen en toen zei Karel: Je hoeft niet meer naar de gouverneur te gaan, want die zal het niet prettig vinden als je hem in de middag komt storen.
[Alberts – Namen noemen, 23-24] 

Op de hoek van Simpang en Tunjungan staat nog, steeds de vroegere Simpang sociëteit (nu hotel Simpang), destijds een bolwerk van koloniaal vertier, met een enorme voorgalerij waar men vroeger in luie stoelen zijn splitje dronk en het voorbijtrekkende verkeer gadesloeg.
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 117-118] 


Links op de hoek: Apotik Simpang. (Simpangsche Apotheek, in1925 verbouwd door Job en Sprey).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Apotik Simpang[1915] ’t Is echter jammer, dat op dit markante punt van Soerabaja, dat de overgang is van de nieuwe naar de oude stad, zoo’n onbeteekenend gebouw staat. [...] [Daarom] zal elk Soerabajasch architect het zich een eer rekenen bij event. verbouwing der apotheek daar een gevel te zetten, die een blijvende herinnering zal zijn aan zijn scheppend talent. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift–18, 272] 

[1919] Plannen voor de nieuwe gebouwen van de Pharmaceutische Import Mij. Helmig & Co. en de Simpangsche Apotheek te Soerabaja. Het eerste en tweede gebouw komen op de plaats van het voormalige Oost-Java, restaurant en bioscope, welk restaurant gedeeltelijk door brand werd vernield. [Indië geïllustreerd weekblad-3, 222-223] 


Links: zicht op het winkelcentrum Tunjungan Plaza. De plaats van o.a. het voormalige Hotel Brunet.

In Soerabaia namen wij voorlopig onze intrek in het pension Brunet de Rochebrune op Kaliasin, dicht bij het kantoor van ‘De Indische Courant’.
[Koch - Verantwoording, 131-132] 

Ik liep van het hoofdkwartier aan de Embong Malang naar Kaliasin, waar ik in het vermaarde Hotel Brunet een kamer kreeg samen met agent Albert Toorop, een blonde Indische jongen, nogal forsgebouwd en introvert van aard.
[Birney – Tolk van Java, 302-303] 

Op zekere dag kwamen enkele politie-inspecteurs bij ons hun intrek nemen met hun gezinnen. Ze waren pas bevrijd door Engelse troepen uit Indonesische concentratiekampen, die ironisch genoeg bewaakt werden door Japanners die op hun repatriëring wachtten.
[Birney – Tolk van Java, 305] 

 

Vervolg de route schuin rechts: Jl Tunjungan (Toendjoengan).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Toko PietBij de trap van de voetbrug, rechts: Swiss-Bell’inn, de plaats van de voormalige Toko Piet, Piet Hwa Tjhiang, Kramerijen. →

Op Tunjungan vind ik nog toko Nam (evenals vroeger de best voorziene delicatessenwinkel van de stad), toko Piet (nu Metro geheten),
[Vervoort – Vanonder de koperen ploert, 117-118] 


Vanaf de voetbrug zicht op Toendjoengan en op het voormalige Savelkoul-gebouw.


Vervolg de wandeling in noordelijke richting.
Rechts: een schutting. Op dit terrein lag een winkelcomplex met op de zuidelijke punt Restaurant Hellendoorn.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Restaurant Hellendoorn 02ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Restaurant Hellendoorn 011992 →

De ander doopte een kwastje in een klein flesje met rode vloeistof en begon de nagel van haar linkerpink te verven. Ze zei: ‘Lies Corvelijn is naar Soerabaja ... ze is caissière bij Hellendoorn geworden en ze gaat elke avond dansen ... ze zei dat ze voor mij misschien ook een baan weet ...’
‘Ach, Soerabaja’, zei haar zuster verachtelijk, ‘is toch ook maar een Indische stad. Ik wil naar Parijs.’
[Van der Hoogte – Huis in de nacht, 68-71] 


Rechts: Hotel Mojopahit. (Oranje Hotel).


Rechts: Bata, ongeveer de plaats waar ‘Kunstzaal Garoeda, Oostersche kunst’ was gevestigd.

Hoera! Voor de Inlandsche kunst en nijverheid; ze gaan beslist een schoone toekomst tegemoet!
Ik kan je niet zeggen hoe blij, dankbaar en gelukkig ik hierover ben. Wij bewonderen zoo graag, ons volk, wij zijn er zoo gaarne trotsch op! Ons volk zoo weinig gekend en .... zooveel miskend! .....
De toekomst onzer Japarasche artisten is verzekerd.
[Kartini – Door duisternis tot licht, 231] 

 

Rechts: No. 57A; hier ongeveer lag de ‘Ballet-, Dans- en Gymnastiek-Academie ‘Cultuur’.

De dansacademie ‘Cultuur’ onder leiding van professor Szebök, zijnde een achtbaar instituut voor jongedames, nam Anna binnen haar poorten op, na introductie door den edelen De Wolf, schepper van het instituut. Anna vond daar, wat alle meisjes daar hopen te vinden: een vrijer!
[Walraven – Brieven, 873-874] 


Steek over bij de voetgangersoversteekplaats.
En ga de Jl Tunjungan terug.
Rechts: Winkelcomplex.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan WinkelcomplexHet oud-Indische, groote voorerf van de Loge “De Vriendschap” te Soerabaja, gelegen aan Toendjoengan, de meest-gemoderniseerde winkelstraat van Indië, is in 1935 uit economische overwegingen met een aantal winkels bebouwd. T.z.t. zal ook het Logegebouw zelve bijpassend verbouwd worden. De meest links gelegen winkel van het complex was reeds eerder voorhanden, en heeft de hoofdgroepering van den nieuwbouw beïnvloed. De ingang van de Loge is zoo sterk mogelijk gemarkeerd, door de beide torens en de gebogen winkelfronten. Op den grooten luifel zijn de bovenlichten te zien, die de etalages verlichten. [Locale Techniek-5, 6, 133] 

Tot de in 1936 uitgevoerde ontwerpen van het Bureau A.I.A. behoort het complex winkelgebouwen aan Toendjoengan op het voorterrein van Loge “de Vriendschap”. Dit was een opgave waarin aan een groot aantal, soms onderling tegenstrijdige eischen moest worden voldaan. [Locale Techniek-5-6, 138-139] 


Binnen de poort: Badan Pertanahan.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Loge de Vriendschap 01Loge ‘de Vriendschap’.
Door de snelle toename van het ledental diende zich al gauw de noodzaak van een eigen gebouw aan. Daarin kon worden voorzien doordat Van Cattenburgh overleed en zijn weduwe uit de nalatenschap een stuk grond aan de loge had toebedacht. Reeds in 1812 kon de eerste steen gelegd worden voor een gebouw dat ontworpen was door vrijmetselaar en architect Wardenaar. Een jaar later vond de inwijding ervan plaats. [Vrijmetselarij, 97-98] 

Een ander voorbeeld van uiteenlopende opvattingen is de manier waarop loge ‘De Vriendschap’ in 1873 de magistraten van Soerabaja trotseerde door niet mee te doen aan de officiële feestviering – met erebogen en andere versieringen en het optreden van muziekcorpsen – om ‘de helden van Atjeh’ te verwelkomen.. [Vrijmetselarij, 184-185] 

 

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Loge de Vriendschap 02

Na WO II had het Rode Kruis hier een hulppost.
Het was al een hele tijd rustig. Ik meldde me bij het Rode Kruis om te helpen de transporten uit de kampen op te vangen.
Op een dag stond ik tegenover een kleine, schriele man. Zijn kleren slobberden om zijn lichaam. Hij had de pijpen van zijn broek tot juist onder de knie afgeknipt, zonder dat hij de moeite had genomen de stof weer om te slaan. Hij had de lengte van mijn vader. Ook het gezicht, dacht ik. Alleen vermagerd. Hol.
[Gomes – Sudah, laat maar, 87-88] 

Gedrieën gingen we verder naar het gebouw van het Rode Kruis voor onze winterkleding. Het was daar een gezellige drukte. Enkele hulpvaardige dames taxeerden ons eerst van top tot teen voor de maten van de kledingstukken die wij zouden moeten hebben.
[Birney – Tolk van Java, 467-468] 

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Loge de Vriendschap 03Omdat het grote voorerf van de loge, gelegen aan de 24 m. brede en toenmaals meest gemoderniseerde straat van Indië, om economische redenen met een aantal winkels moest worden bebouwd, moest in 1936 de 26-jarige waringin, geplant bij de geboorte van prinses Juliana, 15 m. worden verplaatst. Om de boom zou een kluit aarde worden gespaard met een middellijn van ongeveer 5 meter en een hoogte van 2 meter. Er werd een sleuf gegraven en onder de aardkluit werden korte stalen damplanken geheid; en op de bodem van de sleuf werden houten planken gelegd. Het gewicht van de bijna 12 m hoge boom met grond werd op 60 à 70 ton geschat. De trekkracht werd geleverd door 2 takels en 1 lier met “de noodige manschappen. Het was zwaar werk en het duurde ruim een dag voor de afstand van 15 m was afgelegd.” [Samenvatting Locale Techniek-5-4,87-88] 

Voor het gebouw nieuwe uitlopers van de stronk van de oude Julianaboom.→


Ga terug naar de oversteekplaats en steek daar over.
Ga de Jl Tunjungan verder in noordelijke richting.
Links: nr. 60 (Autohandel Fuchs en Rens – 1912).
Ga rechtsaf: Jl Genteng Besar (Van Deventerlaan).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Van Deventerlaan 02

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Van Deventerlaan 01

Voor ingewijden was die mededeling echter niet nieuw, want twee jaar eerder had de Indische advocaat mr. C. Th. van Deventer zijn beroemd geworden artikel Een Ereschuld gepubliceerd, waarin hij er voor gepleit had het verarmde Indië te hulp te komen. [Vrijmetselarij, 144] 


In deze straat is ’s ochtends – vroeg – een voedselmarkt.
Links: Hotel Paviljun (Hotel Paviljoen – Jul. Nielsen).
Ga linksaf: Jl Genteng Durasim (Gang Pasar Genteng).
Rechts: Pasar Genteng.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Pasar GentengMet pasar Turi de enige nog ‘bestaande gemeentepasar uit begin 1915.
Met name de gemeente Surabaya wilde door het officieel maken van de pasarplaatsen de straathandel tegen gaan, en daardoor de prijs van bijv. de eerste levensbehoeften stabiliseren. [Locale Techniek-8-2,71/3,105] 
[Voor WO II werd een nieuw gebouw gezet:]
Alle loodsen zijn geheel open, behalve die, bestemd voor den verkoop van vleesch, welke met gaas zijn dicht gemaakt en voorzien van dubbele deuren, waardoor zij practisch vliegenvrij zijn. [Nieuw Soerabaia, 178] 
Om de door het Pasarbedrijf berekende tarieven meer in verhouding te brengen tot de door de verkoopers gemaakte winsten werd in 1936 tot een algemeene tariefsverlaging overgegaan. Deze verlaging varieert tusschen de 10–20%; in de nieuwe tarieven zijn bovendien de pasars in klassen verdeeld. Het tarief voor een bepaald soort artikel is op een 1e klasse pasar hoger, dan dat op een pasar van een lagere klasse. Ook is voor degenen, die op den pasar vaste verkoopplaatsen hebben, het maand-abonnement gebracht op 25 maal het dagtarief; hierdoor is het aantal maand-abonné’s sterk gestegen met als gevolg een niet onbelangrijke vermindering van dagopbrengsten. [Locale Techniek-8-2, 55-56] 


Ga het 2de straatje linksaf: Jl Sidomukti.

Ik ben bezig wandelingen te voet te maken door ‘onbekend Soerabaia’, dat wil zeggen door de stadskampongs. En dan daarvan te vertellen. Het is een onderwerp, dat een veel nauwkeuriger bestudeering zou verdienen en veel meer tijd vereischt dan ik er aan kan geven, maar het levert copie op. Zeven en vijftig centimeter voor tien gulden. En avant la boxe! Ik zweet me een ongeluk in die kampongs, dat kun je nagaan! Maar welk een avonturen, en welk een ontdekkingen! De reizen van Captain Cook zijn er niets bij.
[Walraven – Brieven, 506, 535] 


Ga bij het 1ste smalle straatje rechtsaf: Jl Genteng Arnowo.
Ga bij de 2e kruising schuin links en daarna schuin rechts Jl Genteng Arnowo.
Ga linksaf: Jl Genteng kali (Genteng Kali).
Links: nr. 85 – Taman Budya. (Eind 1930 de woning van de regent).

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Taman BudyaDe passieve, om niet te zeggen aanmoedigende houding van de Japanners stimuleerde de inmiddels in functie getreden Republikeinse Residen (resident) van Soerabaja, Raden Soedirman, om een stap verder te gaan: op 1 oktober [1945] gaf hij het bevel tot een algemene stormloop op de Japanse arsenalen. Die werden niet of nauwelijks verdedigd. Ca. 19000 geweren, ca. 1000 machinegeweren, een hoeveelheid licht geschut, 16 tanks, 62 pantserauto’s en bijna 2000 vrachtauto’s kwamen in het bezit van de Indonesische strijdgroepen. Het was een succes van kardinale betekenis: althans op Oost-Java beschikten die strijdgroepen nu over een aanzienlijke hoeveelheid moderne wapens en over middelen om ze te vervoeren. [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11c, 583-584] 


Links: Balai Sahabat.


Links, op de hoek, Museum Surabaya.

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Engelsche Warenhuis 01Het Engelsche Warenhuis Whiteaway Laidlaw.

De heer Van Ingen heeft een pand op het oog, gelegen op den hoek van Genteng en Toedjoengan thans bewoond door den heer Munie, doch niet alleen dit pand zal door de firma worden aangekocht, maar beide aangrenzende panden, zoodat een beschikbaar terrein opkomt dat groot genoeg is om er een warenhuis te stichten in den trant als die men de laatste jaren in de Europeesche steden heeft zien verrijzen. [De Locomotief 17 Januari 1910] 

ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Engelsche Warenhuis 02 ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Engelsche Warenhuis 03 ILW Surabaya 2 Boeboetan Ketabang Toendjoengan Engelsche Warenhuis 04

iddelste foto: foto’s van burgemeesters. Bovenste rij, 2de foto: Ir. G.J. Dijkerman. [1885-1929] [Nieuw Soerabaia, 97] 


De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2017.

De wandeling in PDF formaat