De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2018
De wandeling in PDF formaat

Begin van de wandeling: kruispunt Jl Parapatan / Jl Senen Raya.

Over dit kruispunt loopt een viaduct vanuit het noorden, Jl Pasar Senen, naar het zuiden, Jl Kramat Raya.
Daaronder loopt in noordoostelijke richting de Jl Kramat-Bunder (Kramatplein).

’t Was al donker, maar het Kramatplein lokte ons aan. Aan een boekenstalletje hing het Octobernummer van De Fakkel en de man vroeg er 60 cent voor, die ik betaalde, want mijn novelle stond er in. Iemand was dat nummer al bij hem wezen verpatsen, zooals hij zei. Midden op het verbazend gezellige avondpleintje, onder die groene boompjes, had een Indo-Europeaan stoelen en tafeltjes neergezet en verkocht daar limoen en stroop en koffie-ijs en goedkoop eten.
[Walraven – Brieven, 856-857] 

Na zo’n maaltijd kan je alleen nog half scheef in je stoel gezakt lodderig rondkijken, Korea, kabinet en alle zorgen van de wereld lijken je alleen nog maar wazig ver en [h?]eerlijk ridicuul. Je overweegt de mogelijkheid van een verbroedering van Truman en Stalin bij een nasi-tjampoer of van een kabinetssamenstelling op Kramatplein of Pasar Rumput.
[Robinson – Piekerans van een straatslijper, 37-38] 


Links: Jl Pasar Senen.


Ga in westelijke richting: Jl Prapatan (Parapatan).
Rechts: 10 – Dharma Wanita.


Ga terug en ga rechtsaf – steek de Jl Prapatan en de Jl Kwitang over en ga rechtdoor: Jl Kramat Raya.
In vroeger tijd lag hier ‘de brug van Kramat’ over de gracht van de Defensie-lijn.


Links: Grand Theater. (Rex Theater; in 1948 “Grand” bioscoop).

 

[1919] Van het Waterlooplein voert een zeer breede verkeersweg langs Senèn, Kramat en Salemba naar het landelijke Meester-Cornelis. Langzamerhand wordt deze vroeger zeer rustieke, hoewel druk gebruikte, weg ‘gemoderniseerd’ in een bijna volgebouwde straat. [Indië geïllustreerd weekblad-3, 159] 


Links: 11 – Panti Asuhan Muslimin – Lembaga Rumah Piatu Muslim. (Protestantsch weeshuis, het Djati-gesticht).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Protestantsch weeshuis Djati gesticht... het Protestantsch weeshuis, het Djatigesticht, rechts. Laatstgenoemde dateert reeds van 1854. Er bestaan hier nog meer instellingen op het gebied van armenzorg en liefdadigheid, zoodat men met voldoening kan getuigen, dat ook Indië zijn armen en weezen niet vergeet.
[Ido – Indië in den goeden ouden tijd II, 191-193] 

In 1854 werd het z.g. Djati-gesticht ter verzorging en opleiding van verwaarloosde Europeesche kinderen te Batavia opgericht; in 1887 constitueerde zich de Vereeniging Soeria Soemirat te Semarang, terwijl in het zelfde jaar het St. Vincentiusgesticht te Buitenzorg werd geopend. De bekende vereeniging van Pa van der Steur te Magelang kwam in 1896 tot stand. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-1, 295] 


“Ze woonden namelijk op Kramat ...”

Dat het niet tjotjokte tussen mevrouw De la Fosse en mevrouw Bergamin kwam niet omdat ze elkaar niet mochten lijden. Daarvoor is het immers nodig dat men elkaar kent, zij het slechts van aanzien. Vrouwen kunnen dan een directe intuïtieve afkeer van elkaar opvatten, die nadere kennismaking overbodig maakt. Later komen dan altijd geruchten bewijzen dat juist was wat beiden altijd wel van elkaar gedacht hadden. Maar mevrouw De la Fosse en mevrouw Bergamin kenden elkaar ternauwernood van aanzien, ook al woonden ze sinds jaren naast elkaar.
Dat kwam eensdeels door de grote stoffelijke afstand die hen scheidde. Ze woonden namelijk op Kramat in oude Indische huizen met grote erven. Op de grenslijn tussen die erven stond een pagger, die overigens nauwelijks opviel door de dichte begroeiing van beide tuinen.
[Mahieu – Verzameld werk, 87-88] 


Links: 21.                                                                                (Bataviasche Verkeers Maatschappij.)

ILW Bandung 3 Gedung Sate Tjihapit ILW Jakarta 10 Kramat Salemba tramwaymaatschappij

 


Rechts: 106 – Museum Sumpah Pemuda. (Bloemenhandel Hersia.) 


Rechts: 132 – Badan Penelitian dan Pengembangan.
(Gouvernements Accountantskantoor Batavia, Centraal Kantoor voor Dactyloscopie (Dept. v. Just.) en Kantoor Pharmaceutische Fabriek D.V.G. – voordien Civiele Pensioenfondsen.)


Rechts: 134 – Vincentius Putera. (Batavia’s Vincentius Vereeniging, Jongensinternaat, Pastorie H. Hartkerk 1916, Hulswit / Cuypers).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Vincentius PuteraDe Katholieken plegen die Gestichten onder de benaming en bescherming te stellen van den Heiligen Vincentius a Paulo, den grooten apostel der barmhartigheid, die eenmaal geheel zijn leven en geheel zijne kracht wijdde aan de verzorging der armen.
Door aankoop kwam de Vincentius-Vereeniging te Batavia ten jare 1910 in bezit van een groot heerenhuis, met kolossaal voor- en achtererf, op Kramat. Het bood een zoo grandioze ruimte dat er plaats was in overvloed niet slechts voor één maar zelfs voor twee Gestichten. Dienvolgens werd, om gewichtige redenen, besloten, de eertijds op Weltevreden en op Parapattan afzonderlijk gelegen inrichtingen voor meisjes en jongens daarheen over te brengen. Co-educatie bleef, ten gevolge van de énorme uitgestrektheid van het erf, buitengesloten; doch, om slechts dit ééne te zeggen: één inwonend Directeur – en welk een voordeel was daarin gelegen! – zou gemakkelijk de beide Gestichten kunnen besturen. [Nederlandsch Indië oud & nieuw-1, 301-303] 

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Bat Vincentius vereeniging

[Juni 1920] Op het terrein van de Bat. Vincentius-vereeniging te Kramat is de eerste steen gelegd voor eene nieuwe Kath. Kerk door den Pro-vicaris van Batavia den H. Eerw. Heer A. Th. van Hoof, in tegenwoordigheid van het Kerkbestuur der Bat. Vincentius-vereeniging en de architecten en aannemers van dezen bouw. [Het Indische Leven-1-44, 878] 

[1942] Naast deze oude inrichtingen zijn vooral in de laatste vijf en twintig jaar vele andere gekomen; in het bijzonder van Katholieke zijde werd aan de weezenverzorging veel aandacht besteed. Op talrijke plaatsen vindt men door de missie opgerichte Sint Vincentiusgestichten. [Insulinde, 146] 


Het interneringskamp Kramat.


Ga linksaf: de voetbrug op.

De loopbruggen over de autobanen, ook alweer een idee van de inventieve Ali Sadikin, waar twaalf jaar eerder nog weinig gebruik van werd gemaakt maar waar wel veel mopjes over werden getapt (‘Sumatra heeft rivieren zonder bruggen en Jakarta bruggen zonder rivieren’), functioneerden nu wel.
[Vuyk – Reis naar het vaderland, 8-10] 


Vanaf de voetbrug zicht op Jl Kramat Sentiong. (Gang Sentiong).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Gang SentiongZaterdagavond naar tante Noes, Gang Sentiong. God, wat een rotgang! Slapend, vervallen huis achter vermoeide palmen in half verrotte tonnen met scheefgezakte verroeste hoepels.
Dan snel nader klikkende voetstapjes in de gang, een bonte werveling recht op me af, die plotseling stilhoudt vlak voor me, een gretige hand die mijn aarzelende hand vangt. En: ‘Adoeh, Si Peng! Zo groot! Zo lief!’ Snelle afcheckende zakdoek voor een opeens verschrikt interrumperende lach. Nerveus praten, giechelen, vragen, lachen.
[Mahieu – Verzameld werk, 21-23] 

 

De regen bereikte hem plotseling en kletterde met zulk een geweld stortbuien van dikke droppels op hem neer, dat meneer Martherus overhaast op de vlucht sloeg. Er was zelfs geen tijd meer om een der nabij liggende woonhuizen te bereiken om met een beleefd excuus beschutting te vragen onder de emper. Meneer Martherus holde met krakende benen Gang Sentiong binnen en schoot het eerste het beste waroenkje binnen, een wrak geval van bamboe, oude blikken en goeniezakken, dat tegen een erfmuur was aangebouwd. Op dat moment was meneer Martherus tegelijk doof en blind. Blind omdat het in het hol - want meer was het werkelijk niet - stikdonker was. En doof omdat de op het zink- en blikplaten dak neerdonderende regen zulk een geraas veroorzaakte, dat geen enkel ander geluid te vernemen was.
[Mahieu – Verzameld werk, 281-282] 


Ga de voetbrug terug en ga de Jl Kramat Raya terug.
Ga linksaf: Jl Kramat V (Kramatlaan). 


Ga bij de Kali Ciliwung linksaf: Jl Inspeksi Ciliwung.
Links: Jl Kramat VII (Laan Wiechert).


Rechts: Jl Raden Saleh 30, Mesjid Ap – Makmur (Moskee Tjikini, ca.1850).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Moskee TjikiniGodsdienst is bedoeld als een zegen voor de menschheid, om een band te vormen tusschen alle schepselen Gods. Allen zijn we broers en zusters, niet omdat wij dezelfde menschelijke ouders hebben, maar omdat wij allen kinderen zijn van een Vader, van Hem, die daarboven in de hemelen troont. Broers en zusters, moeten elkaar liefhebben, helpen, sterken, steunen. O, God, soms zou ik wenschen, dat er nooit een godsdienst had bestaan. Want deze, die juist alle menschen tot één vereenigen moest, is door alle eeuwen heen oorzaak geweest van strijd en verdeeldheid, van de bloedigste en gruwelijkste moordtooneelen. Menschen van dezelfde ouders staan dreigend tegenover elkaar, omdat de wijze, waarop zij één en denzelfden God dienen, van elkaar verschilt. Menschen, wier harten door de teederste liefde met elkaar verbonden zijn, keeren zich diep ongelukkig van elkaar af. Verschil van kerk, waarin toch dezelfde God wordt aangeroepen, richt een scheidsmuur voor beider voor elkaar luid kloppende harten.
Is godsdienst wel een zegen voor de menschheid? vraag ik me zelf dikwijls twijfelend af. Godsdienst, die ons voor zonden bewaren moet, hoevele zonden juist worden niet onder Uw naam bedreven! [Kartini – Door duisternis tot licht, 18-19] 
Binnen de schemer van melaatse muren, / de simpele, sierloze armoê der moskee,
die ‘k, voete’ ontschoeid, eerbiedig binnentreê, / liggen de vromen in hun biddens-ure:
[Ter Haghe in: Indië – Indonesië, 37] 


Rechts: een brug in de Jl Raden Saleh (Raden Salehlaan).


Ga linksaf: Jl Raden Saleh (Raden Salehlaan)
Rechts: Jl Raden Saleh I – behuizing ‘Troostmeisjes’.

Het aantal vrouwen dat echt tot prostitutie gedwongen werd lag lager. Hun wachtte meestal een leven vol schaamte, trauma en sigaretten, véél sigaretten. Hoeveel kinderen er uit die betrekkingen zijn geboren, is onbekend; vermoedelijk enkele duizenden. Naar schatting kwamen ook twee- à driehonderd vrouwen van Europese afkomst in de militaire prostitutie terecht, de meesten onder dwang. Daarnaast werd gebruik gemaakt van professionele sekswerkers.
[Reybrouck – Revolusi, 210-212] 

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Troostmeisjes[...] uit Tokio kwam eind april [1944] het bevel binnen dat alle bordelen waarin Nederlandse en Indisch-Nederlandse vrouwen en meisjes werkzaam waren, gesloten moesten worden. Begin mei kwam het tot die sluiting – de betrokken vrouwen en meisjes werden allen eerst in de speciale wijk van de Nippon-werkers in Buitenzorg geïnterneerd, later in een afgesloten gedeelte van het Kramat-kamp te Batavia. ‘Er werd’, aldus een der in Semarang aangewezen meisjes, ‘in het geheel geen verschil gemaakt tussen de vrijwilligsters en de gedwongen meisjes. Wij werden door de dames, die buiten het voor ons gereserveerde gedeelte zaten, verschrikkelijk behandeld, uitgescholden, bespuwd enz., omdat zij niet wilden geloven dat er tussen de vrijwillige prostituees ook gedwongen meisjes zaten. Het leven was daar voor ons een hel.’ [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11b, 778-779] 


Links: 29. (Secretariaat van De Indische Douanebond).

Waardering vond de [De Indische] courant in de kringen der ambtenaren, in het bijzonder der georganiseerde ambtenaren, en in die der Indonesische intellectuelen. De afdelingen van de Spoorbond, de Postbond en de Douanebond in Oost-Java maakten tot het laatste toe propaganda voor De Indische Courant. De ambtenaren voelden de gevolgen van het regiem-Fock, dat uitgesproken koloniaal-kapitalistisch was en er naar streefde op de landsuitgaven te bezuinigen door de salarissen te drukken, aan den lijve. De regering had de Salariscommissie-Damme ingesteld, die een nieuwe bezoldigingsregeling moest ontwerpen, zodanig dat de totale personeelsuitgaven van f 260 millioen tot f 180 millioen teruggebracht zouden kunnen worden.
[Koch - Verantwoording, 151] 

 

In het tempo, dat u van den Amerikaanschen filmthriller kent, reden we nu door een aantal straten, die door een omineuze verlatenheid gekenmerkt werden, en halverwege Tjikini sloegen wij links af, langs het Tjikini-hospitaal tot we bij het Kramat-kamp aankwamen. [...]Toen wij weer instapten om er heen te rijden, riep een Hollandsch majoor uit het kamp ons toe, dat wij in geen geval den directen weg naar Pasar Senèn moesten nemen, en hij wees ons daarbij op een paar stilstaande tramwagons, ’n tweehonderd meter verder, waarachter, zooals hij zei, pemoeda’s met karabijnen verscholen zaten.
[Fabricius – Hoe ik Indië terugvond, 89-91] 


Op het eind van de straat woonde voor WO II op nr. 54 de arts Daamen.

De opvoeding van de kinderen bracht veel teleurstelling en ergernissen. Het gebeurde maar zelden dat ze dankbaar gestemd was en dat was dan alleen jegens de oudste die opgroeide tot een forse jonge vrouw, met iets statigs in haar lopen. Helemaal Europees! Tante sprak over haar als over ‘de kroon van de familie’, maar met des te meer minachting kon ze van beide andere kinderen zeggen: ‘Moet je die heupen toch zien en die buik... een echt Inlandse bouw, ja?’ De jongste, Deetje, zo zei Tante Sophie, kon soms zo ruiken alsof ze altijd petéh at, zo’n vreemde, doordringende lucht. Ze had het kind elke maand laten purgeren – één lepel Engels zout – maar die eigenaardige transpiratielucht was gebleven. Ten einde raad was ze toen maar voor die ‘echt Inlandse lucht’ naar Van Braam gegaan, de vrouwenarts die op de hoek van Raden Saleh woonde.
[Breton de Nijs – Vergeelde portretten, 162-163] 


Ga terug naar de brug en ga voor de brug linksaf.
Volg de weg langs de Kali Ciliwung: Jl Inspeksi / Jl Cikini XI.

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Jl InspeksiHet achterste leven van zulke huizen dan is even obscuur en onbekend als achtersten behoren te zijn. Je ziet daar van de kali af alleen strakke, bevuilde en bestofte achtermuren van de bijgebouwen, met starre ronde ogen van ventilatieopeningen, met gemene glasscherven op muurtjes, met soms toch nog wel een verveloos en half vermolmd deurtje, waarvan het slot vastgeroest is en het gangetje erachter zó volgepropt met weggegooide rommel, dat een indringer er toch niet binnenkomen kon, ook al zou hij het deurtje forceren. Van die achtermuren af tot aan de oeverkant toe waren soms nog wel brokkelige stukjes grond, waarop onkruid een verwaarloosd leven leidde tussen gebroken flessen, aardewerk en roestend blik, eens over de muur gegooid in een moment van wrevel.
De enige mensen die deze brokjes grond wel eens betraden, waren vissers die hun werpnetten kwamen uitmesten. Maar het zat er te vol doornen, scherven en vuil om er met plezier te vertoeven. Ook waren er vaak slangen.
[Mahieu – Verzameld werk, 52-53] 

 

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Tjiliwoeng 1 ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Tjiliwoeng 2 ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Tjiliwoeng 3 ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Tjiliwoeng 4


Er waren brede lanen en heel speciale plekjes aan de rivier de Tjiliwoeng, die je overal onverwachts tegenkwam, omdat hij op zo'n wonderlijke manier door de stad kronkelde.

[Zikken – Gisteren gaat niet voorbij, 17-18] 

De vriendin van arme mensen
de opeenstapeling van boeiend verlangen
geen bloem, maar toch een bloem
Zo zingt de kali terwijl zij zich in bochten kronkelt
en langs Djakarta met haar billen strijkt.
[Rendra in: Indië – Indonesië, 100] 


Links: Jl Jambrut (Nieuwe laan).

Vóór de Jl Jambrut lag links: de achterkant van Hoofdbureau van de Pandhuisdienst, een afdeling van het Dept. van Financiën.
G.G. Van Limburg Stirum eiste stipte rechtvaardigheid ten aanzien van de kleinste der 'kleyne luyden'. Te Grissee waren twee Indonesische pandhuisbedienden ontslagen. Zij zonden een rekest aan de landvoogd, die een onderzoek gelastte.
[Koch – Batig slot, 20-21] 


Na de Jl Jambrut maakt de Ciliwung een scherpe bocht naar rechts.
Op deze hoogte ligt links aan de Jl Salemba Raya het ziekenhuis Moh. Ridwan Meuraksa.
Op de plaats van dit ziekenhuis stond in 1872 de woning van de familie Busken Huet:


Links: Jl Kenari III – Ongeveer 50 meter verder ligt de spoorbrug van de lijn naar o.a. de voormalige opiumfabriek.

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba spoorbrugDaar lag een grote ijzeren spoorbrug met grote bogen over de rivier. We waren compleet stupefait, want voor zover wij wisten ging in de stad de trein maar op één plaats over een ijzeren spoorbrug, op Antjol. We werden ongerust: zou de rivier ons stiekum uit de stad gevoerd hebben? Dus werd direct aangelegd bij de eerstvolgende wilde stam aan de rivier en aan een inboorling gevraagd waar dit stukje oer-natuur ergens lag op Gods aardbodem. De man, die tot aan z’n knieën stond te trappen in een mand tempeh-beslag en daarbij alsmaar om zijn as draaide, legde uit waar we waren: daarzo, in het westen, lag Pegangsaän, wees de linkerarm die de ene helft van de aardbol afdraaide, en daarzo, wees de voortbewegende rechterarm langs de rest van de horizon lag de opiumfabriek.
[Robinson – Piekerans van een straatslijper, 16-17] 


Ga linksaf Jl Kenari III en volg de weg naar rechts.
Ga op T-kruising linksaf: Jl Kenari II.
Rechts: nr. 51: gedeelten van het voormalige spoorwegstation: Halte Salemba.

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba HalteILW Jakarta 10 Kramat Salemba spoorwegstationHet station had lijnen naar het noorden en het zuiden en tevens een lijn naar de opiumfabriek. De Opiumfabriek lag oostelijk, links achter deze huisjes.

Voor het voltooien van den bouw en de verdere inrichting van de fabriek ter bereiding en verpakking van tjandoe [opium] voor de opiumregie, waarvoor, ongerekend den aanleg van een zijspoor van de halte Pengangsaän naar het emplacement van bedoelde fabriek, oorspronkelijk geraamd was f 278.080, is boven dit bedrag toegestaan de door den chef van den dienst der opiumregie nog noodig geraamde som van f 133.200, zoodat de kosten in Nederlandsch-Indië van den bouw en de inrichting der fabriek in het geheel nader zijn begroot op f 411.280. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-2, 118] 


Links: 15 – Museum M.H. Thamrin.


Ga rechtsaf: Jl Salemba Raya (Salemba).
Bij Jl Raden Saleh verandert deze weg van naam, van Jl Kramat Raya in Jl Salemba Raya.
Vóór WO II was de naamsverandering, van Kramat in Salemba op dit punt.

Toen op een dag: plotseling de mededeling, dat Oom Tjen weg zou gaan; gelukkig niet uit Batavia, maar hij zou op zichzelf gaan wonen. Mijn moeder was al enige dagen met hem op stap geweest om naar een geschikt paviljoen te zoeken. Er werd er een op Kramat gevonden, dicht bij Salemba. De buurt was zeer geschikt, want nu kon Oom Tjen van de stoomtram gebruik maken om naar kantoor te gaan. De inrichting van de nieuwe woning werd als vanzelfsprekend door mijn ouders geleverd en het was natuurlijk ook mijn moeder die voor de bedienden zorgde. We kwamen er later dikwijls.
[Breton de Nijs – Vergeelde portretten, 38-39] 


Rechts: Pasar Ruko, de plaats van de voormalige Opiumfabriek.


Het voormalige Huis van Bewaring in de Struiswijkstraat ligt van hier op 1½ km naar het oosten.
Om dat te bereiken:
Ga de voetbrug over en ga aan de oostkant van de Jl Salemba Raya in zuidelijke richting.
Ga linksaf: Jl Salemba Tengah en houd linksaan de Jl Percetakan Negara (Struiswijkstraat, resp. Drukkerijweg).
Na de spoorwegovergang ligt links: Kawasan Perjetakan Negara (Landsdrukkerij) en
rechts LPK Klas I (Huis van Bewaring ‘Struyswijk’).


Ga weer terug naar de Jl Salemba Raya en steek over.

Vervolg Jl Salemba Raya.
Na rechts Pasar Ruko, de plaats van de voormalige Opiumfabriek:
Rechts: Universitas Indonesia – Fak. Kedoktoran.
(GHS: Geneeskundige Hoogeschool; voordien STOVIA II: School tot opleiding van inlandsche [later Indische] artsen – 1914-’20, Von Essen / Andriesse).


Ga rechtsaf Jl Diponegoro (Oranje Boulevard).
Rechts: Rumah Sakit Cipto Mangunkosomo (CBZ: Centraal Burgerlijke Ziekeninrichting – 1914-’20, Von Essen / Andriesse).


Rechts: Lembaga Eijkman – Akademi Keperawatan.
(Eykman Instituut, Centraal-laboratorium van den Dienst der Volksgezondheid, Instituut voor Volksvoeding – 1914-’20, Von Essen / Andriesse).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Centraal laboratorium Dienst VolksgezondheidJava Bode 1919: schrijver wist dat er in vorige jaren belangrijke gebouwen van het complex reeds waren voltooid, zoals het frontgebouw der Zieken-inrichting en het nieuwe Geneeskundig Laboratorium; wel hadden wij in den loop van 18–19 het frontgebouw der S.T.O.V.I.A. uit den grond zien verrijzen; maar dat achter die gebouwen reeds als het ware een geheele stad was opgetrokken, daarvan hadden wij niet het minste vermoeden. [Indisch Bouwkundig Tijdschrift-22, 75] 

Het was van wezenlijk belang, ook voor de gestage bevolkingsgroei, dat volksziekten die de eeuwen door de inheemse bevolking hadden geteisterd, effectief bestreden werden: pokken, cholera, typhus, dysenterie, mijnwormziekte, lepra, framboesia, pest. Onderzoek van de beri-beri leidde tot de ontdekking van de vitale rol van de vitaminen – het waren Nederlandse medici die in Indië bij hun onderzoek naar de gevolgen van het eten van geslepen rijst de grondslag legden voor de vitamine-leer. De medische voorzieningen, bevorderd door twee wetenschappelijke instituten, een in Batavia, een in Bandoeng, stonden onder controle van de Dienst der volksgezondheid die tot in verafgelegen streken zijn waarnemers en helpers had. [Het Koninkrijk der Nederlanden, 11a, 168-170] 

Het was in die dagen, dat de berri-beri een waren heksen sabbat onder de gevangenen vierde. Intusschen had professor Eykman ontdekt, dat de berri-berri veroorzaakt werd door de eenzijdige voeding, en wel rijstvoeding; het gebrek aan zilvervlies zou daaraan de grootste schuld hebben. [De Locomotief, 16 Maart 1917] 

En niet alleen, dat de beri-beri als ziekte zoo gevaarlijk is, zij is evenals de malaria funest door de gevolgen, welke een ondervoedingstoestand kan hebben. Lijders aan latente beri-beri verkeren in een labiel evenwicht. Een kleine ongesteldheid tengevolge van weersveranderingen of een dag van zware inspanning kan het evenwicht verstoren, kan plotselingen dood tengevolge hebben van menschen, die oogenschijnlijk niet ziek waren. [Indië geïllustreerd weekblad-4, 315-319] 


Ga terug naar de Jl Salemba Raya.
Rechts: 80 – SMA – PSKD 1.
Rechts: 82-86 – Universitas Kristen – Fakultas Ilmu Sosial dan Ilmu Politik.
(Salemba Scholencomplex van de Vereniging van Christelijke Scholen: Chr. H.B.S. 5 j.c. Afd. A en B; Chr. A.M.S. Afd. B; Chr. P.A.M.S. (Kweekschool).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Vereniging Christelijke ScholenILW Jakarta 10 Kramat Salemba Vereeniging Christelijke Scholen(1926, AIA-Ghijssels).

Opening Christelijke Scholen. Groep van leeraren, leerlingen en belangstellenden voor het Jongedames-Instituut Salemba bij de opening van de Christelijke Alg. Middelb. School en de Paedagogische Alg. Middelb. School (Kweekschool) voor onderwijzers, op Donderdag 30 Juni [1927] door de Vereeniging voor Christelijke Scholen te Batavia. →
[Het Indische Leven-8, 1169] 

Vertel jij aan Moedertje, dat wij reeds met de Oudjes hebben gesproken over dat gaan naar Batavia en die school op Meester Cornelis of Salemba. Ze hebben heelemaal geen bezwaar. Heerlijk hè, broer? Ze zijn verrukt, dat wij op Java blijven. “Ik zou ’t vreeselijk vinden, als je ging, zei Vader. Ik moet je altijd kunnen zien." Arme lieverd! Nu is het goed. Ze zijn je Vader zoo dankbaar. Wij moesten Mama beloven altijd bij elkaar te blijven en samen te werken. Kan 't mooier? dat is juist wat wij willen.
[Kartini – Door duisternis tot licht, 297-298] 

Tussen de bedrijven door vertelt Mimi mij haar levensgeschiedenis. Zij is voor de oorlog op de Christelijke Kweekschool geweest. Ze noemt me langzaam en nadrukkelijk, mij met haar doordringende ogen strak aankijkend haar eindexamencijfers: 'voor geschiedenis had ik een 9, voor aardrijkskunde een 9, voor Nederlands een 9.' Ik: ‘Je had eigenlijk verder moeten studeren’. Zij: 'Nadat ik weduwe was geworden (in 1946 is haar man, waarnemend burgemeester van Buitenzorg, immers doodgeschoten) heb ik vijf jaar alleen gestaan en moest zorgen voor mijzelf en mijn dochtertje.
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 237-238] 


Ga rechtsaf: Jl Salemba Raya (Salemba).
Links: Rumah Sakit St Carolus (Sint Carolus Ziekenhuis – 1919 / 1931 - Hulswit-Fermont / Taen).

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Sint Carolus Ziekenhuis 1 ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Sint Carolus Ziekenhuis 3 ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Sint Carolus Ziekenhuis 4 ILW Jakarta 10 Kramat Salemba Sint Carolus Ziekenhuis 2


En rechts, schuin daar tegenover staat het R.K. ziekenhuis Sint Carolus, dat een uitmuntende up to date inrichting mag genoemd worden.

[Ido – Indië in den goeden ouden tijd II, 191-193] 

[1919] En ziet U nu eens de operatietafels. t Is het nieuwste op dit gebied.” En met een lichte-voetbeweging rijst en daalt de tafel naar verkiezing, wordt hoofd- en voetstuk verlengd, verkort, naar boven, naar beneden gedrukt, dat ik in bewondering sta over zulk een technisch-fijn stuk werk. . En zoo gebeurt mij dat telkens en telkens, als mij de irrigators getoond worden en de steriliseer-trommels en de wasch-inrichting en de inrichting der steriliseerkamers. [...] En het doet mij werkelijk genoegen te hooren, dat de doktoren uitstekend tevreden zijn en ook de zusters, en dat het operatie-gebouw ook in Holland geen kwaad figuur zou maken! ’t Is alles wel niet even fijn afgewerkt, maar ... dat kan moeilijk anders hier in Indië, waar de werkkrachten nog niet zoo goed geschoold zijn als in Europa. [Het Indische Leven-1-11, 214-215] 

Het Carolus Ziekenhuis is ontruimd. Vooraf moesten de zusters bij een quasi operatie van een Australische krijgsgevangene, (met dokters in uniform etc.) fungeeren en dit geval werd gefilmd (De opname was bedoeld voor ‘Australia Calling’) 'n Typisch Japansche propagandatruc.
[Jansen – In deze halve gevangenis, 244] 


Rechts: lag ergrens “het huis op Salemba”.


Rechts: 28 – Perpustakaan (Bibliotheek) Nasional. (Koning Willem III School, openbare H.B.S.).

 

ILW Jakarta 10 Kramat Salemba gezelschapHet verkeer glijdt rusteloos af en aan over het asfalt van Salemba, het begin van de Postweg van Daendels. Verderop aan de Pasarstraat heeft Du Perron gewoond, de andere kant uit, op Kramat, Busken Huet en nog verder weg op Goenoeng Sahari, Multatuli. Ik ben aan deze weg dus in goed gezelschap, wat me niet zal weerhouden spoedig weer te verhuizen... als ik er de kans toe krijg.
[Duncan Elias – Voyage autour de ma chambre in Om nooit te vergeten, 78-80] 

 

Naar de Vogelmarkt;
Ga terug naar de loopbrug ter hoogte van het St. Carolus Hospital.
Steek over en ga Jl Salemba Raya weer in zuidelijke richting.
Ga linksaf: Jl Pramuka.
Steek over via de loopbrug.
Achter Pasar Pramuka ligt Pasar Burung (vogelmarkt).