Begin van de wandeling Jl Kebonjati (was Kebon Djatiweg).

31 SMA Pasundan 3.

ILW-Bandung-Palace-Hotel

Hier of wat meer oostelijk lag het Palace Hotel.

Behalve in de militaire kampementen worden in WO II ook mensen op andere plaatsen geïnterneerd, [Bouwer – Het vermoorde land, 139-140] waar de gevangenen onderling soms op de vuist gaan. [Bouwer – Het vermoorde land, 186a]


Ga in oostelijke richting en bij de 2de 'zijstraat' linksaf: Terminal Angkot (was Maarschalklaan. [De Koloniale Roeping, 9-10])

Ga door een smalle opening in de muur, die dwars op de looprichting staat.

Links op de hoek met de Jl Stasiun Barat: Daerah Operasi.

ILW Bandung Kantoorgebouw Staatsspoorwegen

Kantoorgebouw Staatsspoorwegen, gebouwd + 1895-1900. 
SS restauratiebedrijf. 

Nu wat de consumptie zelve betreft.
Op het oogenblik [1925] is men daarmee zoover, dat behalve de van ouds bekende ‘nasi goreng’ en gebakken aardappelen met biefstuk en groenten ook volgens een menu kan worden besteld, hetwelk bestaat uit soep van den dag, de keuze uit twee soorten vleesch, ham of zalm, op drie manieren toebereide aardappelen en zes soorten groenten, daarna fruit en koffie. [Het Indische Leven-6, 938-939]


Recht vooruit: Setasiun Kerata Api Bandung. 

NB. De perrons zijn alleen te betreden met een treinkaarje (eventueel naar het dichtst bijzijnde station) en dan nog kort voor de betreffende trein vertrekt.


Ga rechtsaf: Jl Stasiun Barat (Spoorstraat Oost).

Ga linksaf, via de voetbrug over de spoorlijn.

ILW Bandung spoorwegovergang

De tot na WO II hier aanwezige spoorwegovergang van de voormalige Residentieweg is opgeheven.

De postcommies v.d.S. pas eenige maanden in Indië en wonende in een paviljoen op den Residentieweg, was door de ziekte aangetast. Bij den overweg stond een goederenwagen van de S.S. klaar, waarin de patiënt op een primitieve draagbaar geheschen werd. Z’n echtgenoote ging in den wagen mee, geneeskundig personeel was in geen velden of wegen te bespeuren, alleen een paar Inlanders, die de straat enz. begonnen te bespuiten. [De Locomotief, 23 October 1911]


Ga rechtdoor.
(Residentieweg)

Links: Jl Kebonkawung

Aan de Kebon Kawoengweg was tijdens WO II een gaarkeuken.

In de gaarkeukens zijn de laatste tijd herhaaldelijk grote maaltijden gekookt voor Indonesische soldaten, die – volgens de Japanse opdrachtgevers – naar de fronten werden gezonden. De laatste opdracht was een maaltijd voor 10.000 Indonesiërs. De gaarkeukens konden hieraan niet voldoen, omdat zij slechts een capaciteit hebben voor zes- tot zevenduizend porties. Of de weggezonden soldaten 'heiho's' dan wel manschappen van de 'Peta' zijn, is niet met zekerheid uit te maken.
[Bouwer – Het vermoorde land, 283-284]


Ga rechtsaf: Jl Kebonsirih (was Kebon Sirihweg).

Links: Gedung Pakuan.


Rechts: nr. 18 Saripetojo. (IJsfabriek)

Volg de weg, die een bocht naar links, naar rechts, weer naar links en na enige tijd naar rechts maakt en over de brug over de Ci Kapundung gaat: en van daar Jl Aceh heet (was Kebon Sirihweg).

Rechts: nr. 4 – "Elvira": Legiun Veteran.

ILW-Bandung-Elvira Weken later zouden wij elders op Java bij toeval terecht komen op een feestavond van een bond van veteranen uit de vrijheidsstrijd. Zij vierden hun eenentwintigste verjaardag. Na koorzang door de echtgenotes en klassieke Javaanse dansen door de dochtertjes van de oudstrijders, klommen enkele veteranen zelf op het podium om een sketch te spelen. De commandant trad op als Amsterdamse Jansen-met-de-pet (met geïmproviseerde Nederlandse tekst) en lanceerde onder andere: 'Wat is het verschil tussen Amsterdam en Adam (A'dam)? Het KNIL.' Later zong hij samen met een paar collega's 'Daar bij die molen', dat door het Indonesische publiek zichtbaar geamuseerd werd meegeneuried (een en ander tot verbazing van een handvol Amerikaanse toeristen, die zich luidkeels afvroegen welke taal hier gangbaar was behalve 'Javanese').

[Haasse – Krassen op een rots, 124-125]


Rechts: nr. 30 BMC – Bandoengsche Melk-Centrale.

ILW Bandung Bandoengse Melkcentrale Voor een kwart onsje boter staat men voor de Bandoengse Melkcentrale 's nachts om half vier al in de rij. Een groot deel van de uit Lembang van de melkerijen van de Italiaan Ursonen aangevoerde melk is ondeugdelijk, in verband met een ernstige mond- en klauwzeerepidemie. Een deel van de goede melk is bestemd voor verwerking tot melkpoeder voor de Japanse troepen. Wat er overblijft, gaat in de verkoop. Kaas hebben we in jaren al niet meer gezien. Boter zal binnenkort alleen op doktersattest worden verstrekt.

[Bouwer – Het vermoorde land, 252]


Rechts,
op de hoek met de Jl Wastukencana Masjid Agung Al-Ukkuwwah.
De plaats waar de Vrijmetselaarsloge St Jan was gevestigd. [Bouwer – Het vermoorde land, 203]

Steek over en ga recht door (was Atjehstraat).

Links: nr.47 (Bangunan Milik).

ILW-Bandung-Frobelschool

Fröbelschool.

Leden van de Vrijmetselaars loge St. Jan richtten de Bandoengsche Schoolvereeniging op, die ten doel had scholen te stichten waar neutraal onderwijs werd gegeven.
[De Locomotief, 8 Februari 1917]

Na deze fröbelschool, gesticht in 1898, kwamen lagere scholen in de Riouwstraat (Jl Martadinata – SD, SMP, SMA Tarona Bakti), de Ambonstraat (Jl Ambon – SMPN 7), waar tevens een tweede fröbelschool kwam en aan de Van Bevervoordeweg (Jl Wastukencana – SMPN 40).


Rechts: Kantor Walikota Bandung, het Gemeentehuis. De toelichting volgt later in de wandeling.

Links: Jl Merdeka.(was (Oude) Merdikaweg)
2de pand links: bmk Baso Malang Karapitan.

De praktijk van tandarts Rütte.

‘Wij lazen die strip van Flash Gordon,' zei Menno, 'een heldendicht van avontuur, stond er boven. Ik gapte dat blad, d’Oriënt, iedere week weg bij die tandarts op Merdika. Die had zijn wachtkamer vlak aan de straat, weet je nog, Rudy?' 
[Springer – Tabee, 56-57]

Ga rechtsaf: Jl Merdeka (was (Oude) Merdikaweg) [Locale Techniek-4-5, 12].

Rechts: ingangshek voor de oostelijke vleugel van het gemeentehuis.
Het hooger opgaande middengedeelte bevat in het sousterrein gas- en scherfvrije kelders, op den beganen grond een standplaats voor tien auto's, op de eerste verdieping een kantoorruimte en daarboven archief. [Locale Techniek-8-5, 160]

Links: nr.24 St. Angela SMP-SMA-SPG.

ILW-Bandung-St-Angela

HBS "St Angela" en Klooster Zusters Ursulinen. [Cuypers] 

Toen ik ongeveer een jaar rust genomen had, vond mijn vader dat het tijd werd dat ik ook op Bandung iets deed. Een H.B.S. was er niet; ik werd dus naar een gymnastiek zaal gezonden en kreeg verder privaatlessen in frans, engels en boekhouden. Het frans en boekhouden kreeg ik weer van de nonnen; het engels daarentegen eerst van een engelse koopman, die toevallig mijn vader kende en die duidelijk veel overeenkomst ver toonde met Mr Misawber, later van de vertegenwoordiger van de British and Foreign Bible-Society, een vader van veel kinderen, een stil man met rood haar en vlammende snorren.
[Du Perron – Het land van herkomst, 270]

In 1922 werden de H.B.S. en het internaat voor meisjes geopend. [Het Indische Leven-3-48, 953] en door een correspondente bezocht. [Indië, geïllustreerd weekblad-6, 711-712]


Ga de voetbrug over
en ga via het plein naar Kantor Walikota.


De voortzetting van het plein voor het gemeentehuis in zuidelijke richting heet nu Taman Merdeka, vroeger Pieters (Pieter Sythof)-park.

Ga terug over de voetbrug
Van hier af heette de Jl Merdeka vroeger Schoolweg.

Links: nr.20 Polrestabes.


Steek de Jl Jawa over.

Links: nr.16 Gereja Kathedral St. Petrus.


Ga de spoorbaan over.

Rechts: nr. 9 SDN Merdeka,

 ILW-Bandung-Europeesche

Gouvernementele Europeesche 1e Lagere School B.
[Indisch Bouwkundig Tijdschrift-8,42]

De lesroosters van alle Indonesische scholen beginnen 's morgens met een repetitie van die liedjes. Zangles is ook een belangrijk onderdeel van de opleiding van jeugdorganisaties en de 'Peta'. Een van die liedjes heeft het volgende refrein: 'Hantjoerkanlah! Moesoeh kita! Itoelah Inggris dan Amerika!' (Vernietigt onze vijanden, Engeland en Amerika). De bevolking heeft dat refrein als volgt veranderd: 'Hantjoerkanlah! Bola merah! Datang lekas Amerika!' (Vernietigt de – Japanse – rode bol! Kom gauw Amerika!'
[Bouwer – Het vermoorde land, 241-242]


Ga linksaf: Jl Lembong (was de Oude Hospitaalweg).

Links: nr. (11-15) Telkom.


Rechts: nr.38 Musium Mandala Wangsit Siliwangi.

ILW-Bandung-ter-Poorten ​Het pand is gebouwd rond 1910.
Woning van H. ter Poorten, Generaal-Majoor, Inspecteur der Artillerie.
In 1941 Commandant van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) met de rang van Luitenant-Generaal.

Ter Poorten wordt genoemd in de dagboeken van Bouwer en Jansen, met name in de situaties rond de capitulatie in maart 1942:
[Bouwer – Het vermoorde land, 18-19], [Bouwer – Het vermoorde land, 20-21].
[Bouwer – Het vermoorde land, 32], [Bouwer – Het vermoorde land, 61 a]
[Jansen – In deze halve gevangenis, 7], [Jansen – In deze halve gevangenis, 48-49],
[Jansen – In deze halve gevangenis, 59-60], [Jansen – In deze halve gevangenis, 156]
Koch vermeldt zijn naam in een ander verband. [Koch – Batig slot, 24]


Passeer het kruispunt met rechts de Jl Tamblong en links de Jl Sumatera.
De weg heet nu; Jl Lembong. (Boengsoeweg)

Ga linksaf Jl Van de venter.


Ga, 30 meter na de hoek, linksaf: Jl Cibunut Dalam

Rechts: nr. 7.

ILW Bandung Tjibunut dalam Ja, ik herken het ... de Boengsoeweg, die heet nu Jalan Bungsu, de Van Deventerweg, Jalan van Deventer, de Hollandse naam is blijkbaar geen bezwaar ... en het huis, Tjibunut-dalam no 7, aan dat stille kronkelweggetje, staat er nog steeds. Het is geen zier veranderd. Rechttoe rechtaan gebouwd, in het midden twee deuren naast elkaar, aan weerszijden glas-in-loodramen. Witgekalkte muren, de onderste rand bekleed met rivierstenen. De tuin is hoofdzakelijk grasveld, van de straat gescheiden door een ook nu keurig glad geschoren heg. Het is allemaal brandschoon en goed onderhouden. Op het grasveld staat een meneer in piama. Suwati gaat naar hem toe, vraagt of het goed is dat ik een foto maak, legt uit waarom ik dat wil. Ik vind het huis nu vrij saai om dezelfde reden waarom we het in 1930 bijzonder vonden: omdat het ‘zo Europees’ is.
De meneer vindt het best dat ik foto’s maak en vraagt aan Suwati of ik het misschien nog van binnen wil zien, Ach nee, ik zeg tegen haar, ‘nu wonen daar andere mensen.’
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 153-155]


Ga terug
en linksaf: Jl Van de venter.

Links: nr.11 Gereja Kristen. 

 ILW-Bandung-Gereformeerde

Gereformeerde Kerk.

Br. De Gaaij Fortman bracht in Nederland ƒ 3.448, 23 bijeen voor de te bouwen kerk. In febr. 1918 werd in de kerkeraad besloten, om naar een geschikt bouwterrein om te zien en dit werd gevonden "tegenover de Van Deventerschool", zoals het verslag het uitdrukte. 12 september 1920 besloot de kerkeraad onder leiding van Ds. Aalders, om voort te varen. Dr. Bavinck werd nog bevestigd in de Naripankerk, maar een half jaar later kon het nieuwe bedehuis in gebruik worden genomen. Dat geschiedde op 23 december 1920. De bouw had een maand of zes geduurd.
[Gereformeerde Kerken, 117-118]

In 1946 weer in gebruik genomen.
[Gereformeerde Kerken, 277-278]


Rechts: nr.14  BPP Pusat, daarachter ligt het scholencomplex.


Op T-kruising Jl. Natuna.

ILW Bandung Natunaweg Ja zie je wel, Jalan Natuna, de Natunaweg, de huizen staan er nog krek zo, van die vreemde half-Hollandsburgerlijke half-Indische huizen, zo belachelijk dicht op elkaar gebouwd dat je nooit wist of het je eigen bedienden waren of die van de buren die krijsend aan het muziekmaken waren, en wáár was die kraan toch zo aan het lekken? Vanaf de Natunaweg, jaja, zo kwam je op de grote weg met de spoorovergang, en kreeg je eerst dwars erop de Javastraat, Jalan Jawa, waar Julia woonde, in een huis van de ss (nee, dat betekent Staatsspoorwegen), haar vader was daar employé. Julia wijdde mij het eerst in in de geheimen van wat er in ons leven het allermeest op aankwam: wat jongens en meisjes met elkaar doen; voor mij was zij het oerbeeld en het toppunt van Indische verleidingskunst, met haar schuine groene ogen onder ponie, haar brede mond en hoge jukbeenderen, haar spitse borstjes onder een mosgroene jurk.
[Ferguson – Nu wonen daar andere mensen, 155-156]

 

De laatste waarnemingen zijn gedaan in 2015.
Bijgewerkt in september 2015.

 

De wandeling in PDF formaat