A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - Q - R - S - T - U - V - W - X - Y - Z


1-10

3 A Japan kwam als Asia Tjahaja (‘Licht van Azië’), Asia Pelindoeng (‘Beschermer van Azië’) en Asia Penimpin (‘Leider van Azië’)


A

à franc gosier spontaan
À la demande générale op algemeen verzoek
À satiété tot men het zat is
À tour de rôle om beurten
Aapje o.a. huurrijtuig in Amsterdam
Abda-Command gemeenschappelijke Amerikaans-Brits-Nederlands (Dutch)-Australische bevelsorganisatie met één bevelhebber (tot 25 februari 1942)
Ablutie wassing
Aboe(/u) as, poeder
Accidentele toevallige
Accoucheuse vroedvrouw
Acroterie bekroning van een gevelhoek
Acta sanctorum lijst / handelingen van de heiligen
Adaptatie aanpassing
Adat gewoonte(s)(recht), zeden en gebruiken
Adatrecht gewoonterecht
ADEK Algemeen Delisch Emigratie Kantoor, een niet meer bestaand complex in zuidelijk Batavia; van 1942-‘45 interneringskamp
Adik jongere broer of zuster
Adipati 1. vorst, heer; 2. eretitel voor een regent
A(d)jeng(an) aanzienlijke, elite
Administrateur persoon die namens de eigenaar een onderneming, fabriek e.d. beheert
Admissie-examen toelatingsexamen (voor de middelbare school)
Adoe(h) au, oh wat erg – uitroep van pijn, verbazing of verrassing
Advancement bevordering
Aerophonen instrumenten waarbij het geluid ontstaat door de trilling van een luchtkolom
Affabiliteit/strong> vriendelijkheid
Affektatie gemaaktheid, gekunsteldheid
Affligeren betreuren
Ager dingin koude gelatine
AHK Algemeen Hoofdkwartier
A.h.w. als het ware
Aigrette kuifachtige tooi van diamanten
Ainsi va le monde zo gaat het in de wereld
Air jeruk kwast
Ajam kip
Ajam besengek kipgerecht met kruiden en santen
Ajam katék krielkippetje
Ajer blanda mineraal water
Ajo(h) kom op, vooruit!
Ajour met een netwerk van kleine openingen
Akar wangi welriekende wortels van bepaalde grassen
Aladdin jongeman uit een van de verhalen in ‘Duizend en één Nacht’, die door het bezit van een wonderlamp erg rijk wordt.
Alang-alang rietgras
Allongepruik lange krulpruik
Aloen-aloen / Aloon-aloon vierkant plein voor de woning van de regent [Locale Techniek-5-3,72-74]
ALRI Angkatan Laut Republik Indonesia, Indonesische marine
AMA Police Force Allied Military Administration Police Forces, geallieerde militaire politie
Amaril zeer hard gesteente
Ambtseed ‘opgemaakt op ambtseed’ staat onder ieder proces-verbaal van de politie en het bevestigt dat het vermelde de waarheid is
Amco klein autootje, taxi
Amfioen opium
Ampilan waardigheidsteken
Ampoen, doro-njah vergiffenis, edele vrouw
Anak kind
Anak Batawi in Batavia geboren en getogen
Anak kolong een in de kazerne geboren soldatenkind
Anak mas pleegkind
Andesiet versteende magma
Andong 1. vierwielig huurrijtuig; 2. limietstruik, 2-4 m. hoog met paarse of rode bladeren
Aneta Algemeen Nieuws- en Telegraafagentschap
Ang(g)rèk orchidee
Anglo komfoor, vuurtest
Angsanaboom grote boom met kleine gele bloemen, levert goed meubelhout en het sap is een geneesmiddel tegen wondjes in de mond
Ang Sioe Hie heet Chinees gerecht
Aniem Algemene Nederland-Indische Electriciteits Maatschappij
Antefix versieringen op de rand van een dak
Apa boleh buwat wat dan nog
Apanage bezittingen die inkomen opleveren of inkomen van niet-regerende leden van een vorstenhuis
Apanage-gronden gronden geschonken aan niet-regerende leden van het vorstenhuis om in hun onderhoud te voorzien
Apè-ni wat is dit nou weer?
Apè-ni? Berapè wat is dit? Hoeveel kost het?
Apostolisch prefect degene die aan het hoofd staat van een missiegebied
Apostolisch Vicaris bisschop die een missiegebied bestuurt
Apostroferen met nadruk toespreken
APRA Angkatan Perang Ratu Adil, het Legioen van de Rechtvaardige Vorst
A.R. Assistent-Resident [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 521-522]
Arak rijstbrandewijn
Architraaf hoofdbalk in het bovenste gedeelte van de gevel
Ardjoena hoofdfiguur in het Oudindische Mahabharata-epos, drager van de goddelijke boog Gandiva
Aren arenpalm, uit het sap maakt men suiker (gula jawa) en een gegiste drank (toewak)
Arhat-schap hoge fase van ontwikkeling naar het Boeddha-schap
Ario titel van een hoog adellijk persoon
Arme Ridder nagerecht van gebakken brood met melk, ei en wijn
Armezondaar iemand die zich voordoet als berouwhebbende zondaar
Art industriel kunstnijverheid
Artisan ambachtsman
Artesische put wordt geboord en bevat water, dat dieper ligt dan het grondwater en dat onder eigen druk opstijgt.
Asa(/e)m > Tamarinde
Asia Raja Indonesisch dagblad; 1ste publicatie in april 1942
Aslanden Duitsland en Italië, de as Berlijn-Rome
Asrama internaat, studentenhuis
Assainering verbetering van de gezondheidstoestand
Atap dak(bedekking van palmblad)
Atchin Aceh
Ati lever
Atlant een mannenfiguur in steen, die een bouwdeel steunt
Attiek lage verdieping met kleine vensters boven de kroonlijst van een gebouw
Attila kort, nauwsluitend huzarenjasje
Au fait op de hoogte
Aussie Australische militair
Avalokiteçara bekende bodhisattwa
Awadana goede daad verricht door anderen dan de Boeddha
Awas (uitroep) kijk uit! pas op!


B

Baad(/t)je hooggesloten, kraagloos hemd of jasje
Baanschuiver raamwerk vooraan een locomotief of tram, om voorwerpen die zich op de baan bevinden, opzij te schuiven
Baar (> baroe) iemand, die pas uit Europa is aangekomen
Babad kroniek, geschiedenis
Baboe (kinder)meid
Badjingan boef, zakkenroller
Badjoe tjina kraagloos wit jasje
Ba(d)joe(/u) (hooggesloten kraagloos) hemd, baadje
Bagi(/e)an (aan)deel, afdeling, (in het Nederlands verbasterd tot pakkie-an)
Baginda Zijne / Hare Majesteit
Bagoes mooi
Bahasa taal, woord
Baik (het is) goed
Bajem soort spinazie
Ba(k)pauw gestoomd broodje met kruidige (vlees)vulling
Bakso soep met gehaktballetjes en bami
Bakkeleiprauwen vechtbootjes (kelahi = twist, strijd)
Baladewa / Balarama, vorst met grote lichaamskracht
Balai Poestaka kantoor voor de volkslectuur
Balboekje boekje om in op te tekenen met wie men een afspraak heeft gemaakt om te dansen tijdens een bal
Bale(h)-bale(h) lage zit- en slaapbank
Bali-bali lage zit- en slaapbank
Bamboe pagar latje van een bamboehek
Bamboestoel sterk vertakte wortelstok van de bamboeplant
Banaspati oud-Indische afbeelding van een zeer rond gezicht met wijdgeopende uitpuilende ogen en grote slagtanden in boven- en onderkaak, aan weerszijde van een grote ver uithangende tong; bosgeest
Bandeng gekweekte zeevis
Bander banier, vaandel
Bandjir overstroming
Bandoulière schouderriem
Bangkoe (zit)bank
Bangsal 1. schuur, loods, 2. zaal, 3. paviljoen
Banj(/y)ak veel
Bankje (hier) bankbiljet
Banta(/e)m(/n) residentie westelijk van Batavia met als hoofdplaats Serang, met Lebak en Pandeglang als regentschappen.
Banteng in het wild levende stier, rund
Banting neersmijten
Banzai lang leve!, hoera!
Barang goederen, bagage
Barisan troep, colonne
Bark zeilschip met drie masten
Barm berm
Baroe/u nieuw(komer)
Barouchette twee- of vierwielig rijtuig
B.A.S. (technische) burgeravondschool te Soerabaja, later genoemd: Koningin Emmaschool
Bas-reliëf voorstelling waarbij de figuren enigszins uit het vlak naar voren springen
Bat Nbld. Het Bataviaasch Nieuwsblad
Batak volksstam in Noord-Sumatra
Batalj(/ill)on legereenheid van 400 tot 1000 militairen van een zelfde wapen (infanterie, artillerie e.d.)
Batik tulis de met hete was op de stof getekende batik
Batterij (bedienend personeel van) een aantal stukken geschut
Bawang ui
B.B. (Departement van) Binnenlandsch Bestuur
Bébé lange, wijde jurk
Bèbèk eend
Bedak poeder
Bedoeq grote moskeetrom
Bedug grote (moskee)trom
Bekel dorpsbeambte, hoofd van een gehucht
Bel-étage hoofdverdieping van een aanzienlijk huis, meestal boven een benedenverdieping, die gedeeltelijk beneden het maaiveld is gelegen
B(e)landa Nederland(s), Nederlander
Belasting-perkara belastingkwestie
Belletrist beoefenaar, kenner van de fraaie letteren
Bemo 1. klein busje, 2.gemotoriseerde betja
Bendi(/y) tweewielig rijtuigje, sjees
Bendoro heer, meester
Bent genootschap, club
Bente(/i)ng vesting
Beo spreeuwachtige vogel die kan napraten
Beppe grootmoeder
B(e)rani moedig, dapper
Berapa, saudara hoeveel kost dit, broeder
Beras ongekookte rijst
Bèrès opgeruimd
Berlijns zilver legering van geelkoper met nikkel
Berliner koets op vier wielen en op veren, voor vier personen, met een kap die opengeslagen kan worden
Ber(r)i-ber(r)i ernstige verzwakking door een tekort aan vitamine B1
Bersiaptijd chaotische tijd na de Japanse capitulatie in augustus 1945
Besar groot, belangrijk
Besengèk populair vleesgerecht met klappermelk bereid
Besoek opstaande zijde van een dakgoot
Besteleend een kleine auto, ingericht om goederen te bezorgen. Het merk van de auto was Citroen en het zeer eenvoudige model heette ‘deux cheveaux’; vanwege de sterk verende bewegingen tijdens het rijden werd de auto ‘eend’ genoemd.
Betawi(e) Batavia(ans)
' Bêtise(k) stommiteit
Betja(k) driewielige fietstaxi
Bètjèk modderig
Betoel echt, waar
Biar boebrak, djangan takut! Beuk Al ben je nóg zo gammel, vrees niet en sla toe
Bibit zaailing
Bilik (wand van) gevlochten gespleten bamboe
Bimanjoe zoon van Ardjoena
Bingoeng in de war, verbijsterd
Binocle veldkijker
Bintang ster
Bittertafel tafel in de sociëteit of hotel, waaraan met zit te borrelen en allerlei zaken bepraat
Bitter(tje) jenever gemengd met kruidenextract
BKR Badan Keamanan Rakyat, de Volksveiligheidsorganisatie, het volksleger van bewapende burgers
Blandja (geld voor) inkopen
Blekok kleine reiger
(M)Blend(h)uk (dik)buikig
Blok o.a. kleine verdedigingswerk
Bodhi-boom 1. boom uit de Ficus-familie, die 30 meter hoog kan worden; 2. heilige boom waaronder Boeddha de verlichting bereikte
Bodhisattwa de laatste status voor de verlichting, voor de status van Boeddha
Boeboek houtworm
Boedi Oetomo vereniging van Javanen, opgericht 20 Mei 1908; zie Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 155-156 
Boedjang 1. bediende, 2. vrijgezel
Boeiing opstaande zijde van een dakgoot
Boeloe-boeloe strafwerktuig
Boemboe kruiden om eten te bereiden
Boemipoet(e)ra inheems, inheemsen
Boeng aanspreekvorm voor oudere broer, kameraad
Boengkoesan bundel
Boengoer boom met paarse of rose bloemen
Boenkoes pak, bundel
Boepati titel van een regent
Boe(w)aja 1. vechtersbaas, 2. poen
Bolland G.J.P.J. Bolland (1854-1922); leraar o.a. in Batavia en vervolgens hoogleraar filosofie in Leiden; publiceerde over de filosofie van Hegel en was bekend om zijn bijzonder taalgebruik
Bomschuiten brede platbodem voor kustvisserij
Boom een drijvende balk, waarmee de haven werd afgesloten; een plaats waar rechten betaald moesten worden; de voorloper van het douanekantoor. Er bestond een ‘Grote Boom’, waar entrepotgoederen werden opgeslagen en een ‘Kleine Boom’, waar passagiers aan wal stapten en de bagage werd onderzocht.
Bootsen modelleren, vormen
Borax boorzure soda: bederfwerende stof
Boreh gele, aangenaam ruikende zalf
Botjèl gebutst, gedeukt
Botol-semprot odeur-sproeier
Boucharderen steen met een speciale hamer een ruw oppervlak geven
Bouderen pruilen, mokken
Bouw ± 71 are
Bouwstuk voordracht
Bovenlanden hoger, bergachtig binnenland
B.O.W. Burgerlijke Openbare Werken, naam van een departement in vroeger tijd
Boyd, William (1895-1972) Amerikaanse filmacteur, bekend door zijn rollen in stomme films
B.P.M. Bataafsche Petroleum Maatschappij
BPRI Barisan Pemberontakan Rakyat Indonesia, Indonesisch Burgerstrijdersfront
Bradjak durfal, waaghals
Brahma – het scheppende – vormt met Vishnoe – het onderhoudende – en Shiva – het veranderende – de goddelijke drie-eenheid
Brahmaan lid van hoogste kast in de samenleving
Brani durf, lef
Bras touw om een ra in de gewenste stand te zetten
Break brik; open vierwielig rijtuig
Breedspoor spoor met een grotere breedte dan 1,435 m
Breiden breder maken
Brendy (brandy) cognac
Brenti stoppen
Brigadier (Eng.) commandant van een brigade (een militaire eenheid bestaande uit meerdere bataljons)
Broodboom boom met vruchten die, gebakken, de smaak hebben van tarwebrood
Brusse Marie Joseph Brusse is de schrijver van het in 1903 uitgekomen boek “Boefje” over een jongetje dat in moeilijke huiselijke situatie leeft en aandacht-vragende streken uithaalt.
BRV Bataviasche Radio Vereniging
Buggy licht, twee- of vierwielig open rijtuigje voor één paard
Buitenbezittingen Nederlandse bezittingen in Indië buiten Java en Madoera
Bullepees touw met knopen, gehanteerd bij bestraffing
Bu(/oe)ng oudere broer, kameraad
Bus de Gisignie, Leonard Pieter Jozef burggraaf du Commissaris-Generaal van 1826-30 [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 195] 
Bushido moraal van de klassieke Japanse krijgsadel


C

Cadettenschool school ter voorbereiding voor de militaire academie
Ҫakyamuni de wijze van de Ҫakya-clan
Caladium knolgewas dat zowel tot voedsel als geneesmiddel kan dienen
Calèche licht, vierwielig, open rijtuig
Canna grote plant met geel tot rode bloemen
Cannelure verticale groef in een zuil
Canoniek volgens kerkelijke wetten
Canrobert François Certain de Canrobert (1809-1895) was Maarschalk in het Franse leger en vocht in diverse oorlogen
Capitol bioscoop en restaurant bij de Sluisbrug; het restaurant had een goede reputatie
Capstan sigarettenmerk
Carbidlantaren lantaarn die brandt op acetyleen, een gas dat uit calciumcarbid wordt verkregen
CAS Carpentier Alting Stichting, een middelbare school in Batavia
Cataract waterval
Cauchemar nachtmerrie
CBZ Centraal Burgerlijke Ziekeninrichting
Chacot(e) militair hoofddeksel dat verschillende vormen kan hebben
Chais(e) vierwielig rijtuigje, sjees
Chambree slaapzaal in een kazerne
Chanteuse légère colloratuur zangeres
Charivari kleine siervoorwerpen, die aan een horlogeketting of armband hangen
Chassinet hor, voorzetruit van ondoorzichtig glas
Chef d’equipage (onder-)officier die verantwoordelijk is voor de uitrusting
Chevelure kamervaren
Chevelures kamervarens
Chuo Sangi-in door Japanners ingestelde Centrale Adviesraad
Cicerone gids, begeleider
C.i.f. cost, insurance, freight – lossen van de vracht is niet voor rekening van de afzender
Cinnaber helderrood
Cireren meubelen met was inwrijven
Cirruslamfer cirrus = vederwolk, lamfer = fijn gaas
Ciwaiet belijder van het shivaïsme, een richting in het Hindoeïsme, die Shiva beschouwt als het Opperwezen
Classis onderafdeling van een provinciaal kerkbestuur
Cockney platte Londense volkstaal
Collation lichte maaltijd
Colt aanroepbusje
Combined Chiefs of Staff Stafchefs van Amerikaanse leger, luchtmacht en marine en vertegenwoordigers van de drie Britse stafchefs
Comble toppunt
Commissaris-Generaal bestuursambtenaar met buitengewone volmachten, die boven een Gouverneur-Generaal werd geplaatst. (Vb.: Rijcklof van Goens – 1678 – bestrijding van corruptie.) De Commissie-Generaal bestond soms ook uit meerdere leden. (Vb.: De Boer, Schermerhorn en Van Poll – 1946 – heropening van de onderhandelingen met de Republiek.)
Comptoir kantoor
Confiserie banketbakkerswinkel
Confiseur banketbakker
Connossement bewijs van de schipper dat hij lading goed ontvangen heeft
Console draagsteen, meer hoog dan breed
Conterfeitsel portret
Contrariëren tegenwerken
Contubernaal mede-inwonende
Copra > kopra 
Cor(o)mandel kustgebied in zuidoost India
Corps de garde hoofdwacht, wachthuis
Cortège stoet
Coupé rijtuig met één zitbank
Courtine hoofdwal die twee bolwerken of bastions verbindt
Curtsy reverence
Cyclostyleren vermenigvuldigen door een kopieermachine met een drukplaat


D

Dagob klokvormige bouwsel
Dakoverstek doorlopend en vooruitspringend gedeelte van het dak
Dalam paleis, pleisterplaats
Dalang vertoner van de wajang [De Wit – Java, 135-138] 
Dammer flambouw
Dandang pan waarin rijst wordt gestoomd
Daon blad van boom of struik
Dapoer keuken
Dardanel lijfwacht van hoge officier
Dari van
Deanne Durbin (1921-2013) Canadese filmactrice en zangeres, was een zeer bekend ‘kindsterretje’
Debiet aantal m³ water dat per seconde langs stroomt
Débonair vriendelijk, prettig
Débonnaire zachtmoedig
Débouché afzet(gebied)
Débris bouwafval
Deca-park uitgaansgelegenheid aan de noord kant van het ’veld’ van het Koningsplein’ in Batavia
Decimale classificatiestelsel het, voor de komst van de computer, meest uitgebreide en internationaal toegepaste ordeningssysteem om boeken en tijdschriften toegankelijk te maken
Deleman vierwielig rijtuig, ontworpen door C.T. Deeleman
Dem(m)o driewielig voertuig, voorloper van de huidige bemo
Den(g)deng gekruid, gedroogd vlees
Depok plaats gelegen tussen Jakarta en Bogor
Deputaat afgevaardigde
Derby-hoed bolhoed
De Soto merk van een bepaalde auto
Des(s)a dorp, platteland
Dessus-de-porte kunstwerk boven een deur
Dewantoro (1889-1959) onderwijshervormer; medeoprichter van PI (Partai Indonesia); verbannen naar Banda; richtte in 1922 Taman Siswa op, dat zich richt op nationale educatie; werd in 1949 minister van Educatie en Cultuur.
Dewi godin, prinses
Dharma de leer van Boeddha
Dhyani-Buddha “van belang is, dat men als den oorsprong van alle zijn een oer-Buddha (Adibuddha) aannam, een volkomen abstract wezen dat zich openbaart in vijf zogenaamde Dhyani-Buddha’s of Meditatieve-Buddha’s,” [Korte Gids, 10-12] 
Di op, bij in
Diapason hier: algemene stemming
Dibeslah in beslag genomen
Diengklik voetenbankje
Dikir herhaald uitspreken van godsdienstige formules
Dikke Bertha mortier van het grootste kaliber in het Duitse leger tijdens de 1ste Wereldoorlog
Dilarang Mandi Disini verboden hier te baden
Dingin 1. koud; 2. bij een ei: een “oogje” in de dooier
Dingin sekali erg koud
Dingley Deil het huis van Mr. Wardle in de Pickwick Papers van Dickens
Di sini hier
Dispenskast provisiekast
Divagatiën onzin
Djagoeng maïs
Djahat kwaad, slecht
Djaksa officier van justitie
Djalan zie Jalan
Djamoe geneesmiddel
Djangkong Koneng de Lange Gele
Djarak wonderboom, van de zaden wordt o.a. het purgeermiddel wonderolie gemaakt
Djataka handeling van de Boeddha, verricht in een van zijn vorige levens
Djat(t)i(boom) naam van een boom, die uitstekend hardhout levert; teakhout
Djati(hout) teak
Djèm afgeleid van djempol = duim-op! geweldig
Djeroek citroen, sinaasappel
Djietak tik op het hoofd met de knokkels van een half geopende vuist
Djimat amulet, talisman
Djoewa(/e)tboom Eugenia Jambolana is een dikke boom met korte stam. De donkerpaarse langwerpige, vaak gekromde vruchten ter grootte van een olijf smaken zoet.
Djongos (huis)bediende
Dodol lekkernij, zoete koek van kleefrijst, suiker en santen
Doekoe boom met eetbare geelbruine vruchten ter grootte van een walnoot,; Lansium domesticum
Doekoen inlands genezer, medicijnman
Doeloe vroeger
Doeren doerian
Doesoen platteland
Dogc(/k)ar(t) > dokar
Dokar tweewielig rijtuig, waarbij de passagiers met de rug naar de koetsier zitten
Dol houder op het boord, waaromheen of waarin een roeiriem bewogen wordt
Domen damp doen opgaan
Don des larmes gauw (kunnen) huilen
Donzen bonzen
Doodeter nietsnut
Dorong duwen, aanduwen van een auto
Dos-à-dos (sado) tweewielig rijtuigje, waarbij de passagier met de rug naar de koetsier zit
Doublé namaak(goud)
Dramolet minidrama
Dreyfus-affaire een berucht schandaal in Frankrijk rond een joodse officier, die wegens vermeend verraad van militaire geheimen in 1894 naar het Duivelseiland bij Cayenne werd verbannen
Dril(l) stevige linnen of katoenen stof
Druif knop achteraan een kanon
Dubloen oude Spaanse gouden munt
Duduk tuan ga zitten, mijnheer
Duku vrucht, zo groot als een walnoot en geelbruin van kleur
Du(/oe)rian, doeren grote, stekelachtige vrucht met zacht vruchtvlees, dat niet lekker ruikt, maar goed smaakt
DVG Dienst van Volksgezondheid
D.v.O. Departement van Oorlog


E

Eau-de-quinine haarlotion
Ebro (Eerste Bataviasche Rijtuig Onderneming) vierwielig koetsje
Écharpe sjerp
Ectoplasma vorming van stof buiten het lichaam op paranormale wijze
Edipus ? [Oedipus: slachtoffer van het lot]
Elaboraat resultaat van moeizame arbeid
Elang roofvogel
Ellendigen Les Misérables (1862, Victor Hugo)
Emanatie uitvloeiing
Empe-empe bal deeg waarin vis is verwerkt
Empe-empe kapal silam bal deeg rond een gekookt ei
Emper(an) galerij, zie Locale Techniek-6-2, 46-47 
Emphase bombast, hoogdravend
En corps gezamenlijk
En fait de wat betreft
Enak sekali erg lekker
Endosseren overdragen
Engelhard, Nicolaus 1761-1831), directeur-generaal van Nederlands-Indië en later (tot 1808) gouverneur van Java’s Noord-Oostkust
Entjok soort van jicht
Éphemère kortstondige, voorbijgaande
Epithalamium bruiloftsgedicht
Equipage / equipaadje eigen rijtuig
Erlangen verkrijgen
Escadron afdeling ruiterij van ongeveer 150 man
Estrade verhoogde vloer (aan het eind van een zaal)
Estrik vloertegel
Ètjèng waterplant die drijft omdat in de bladstelen lucht bevatten
Evenveeltje soort van gebakje
Everready naam van batterijen
Exorbitante rechten bijzondere bevoegdheden, zie Geïllustreerde Encyclopaedie, 298-300
Extraneus iemand die (eind)examen doet, zonder bij de betrokken school leerling te zijn geweest


F

F(/Ph)aëton kon de zonnewagen niet in zijn baan houden, waardoor de aarde werd verschroeid; hij werd door Zeus gedood
Faubourg buitenwijk, voorstad
Fabriek 1. hoofd van het Compagnies ambachtsvolk; 2. Bouwmeester
Falbala afhangende geschulpte zoom aan vrouwenkleding, gordijnen e.d.
Fancy-fair liefdadigheidsbazaar
Fayence beschilderd en geglazuurd aardewerk
Festoen slinger van bladeren en bloemen of vruchten
Fidalgo 1. lid van lage adel in Portugal, 2. zoon (van belangrijke familie)
Filister iemand met bekrompen opvattingen
Flamboyant tropische sierboom met rode bloemen
Flit insecten dodend middel
F.o.b. free on board – met inbegrip van de vervoerskosten
Fotogram foto voor wetenschappelijke doeleinden
Foule menigte
Frenetiek razend, verwoed


G

Gado-gado diverse groenten met pindasaus
Gajo(e)ng waterschep, om water uit de mandibak te scheppen
Galangan dok
Gambir ingedikt sap uit de bladeren van deze heester zijn bestanddeel van de sirihpruim
GameIan orkest bestaande uit strijk-, blaas, tokkel-, maar hoofdzakelijk slaginstrumenten
Gandhek vorstelijke boodschapper
Gapoera kratonpoort
Garabeg drie mohammedaanse feesten: Mohammeds geboortedag, het eind van de vasten en het Offerfeest
Gardoehuis wachthuisje bij de ingang van een dorp of stadswijk
Garing gebakken
Garoeda fabelachtig dier, half mens half adelaar, rijdier van de god Vishnu, nationaal symbool van Indonesia
Gartenlaube tuinprieel
Gasmanette gashendel
Gasolinelamp lamp die brandt op een soort petroleum
Gear(ing) kamrad op de trapas van een fiets
Gebraden haan uithangen brassen
Gedèg(/k) heining van gevlochten bamboe latten
Gedeh zie Pangrango
Gedesoeuvreerd inactief
Gedong Putih het witte huis, het ministerie van financiën aan het Waterlooplein
Gedung gebouw
Geëntoureerd omringd
Geganteerd met handschoenen aan
Gei getouw
Gelung haarwrong
Gendoh jong Inlands meisje
Gentleman Jim Naam van een film uit 1942 over de kantoorbediende en bokser James Corbett.
Gentong grote pot
Genus geslacht
Gerber-systeem bij de bouw van een brug wordt eerst aan beide oevers een ‘eindligger’ gebouwd en daarna wordt het ‘zwevende’ middengedeelte aangebracht
Geretrancheerd verschansd
Gerimis motregen
Gerindo Gerakan Rakjat Indonesia (Indonesische Volksbeweging)
Gesc Gemeentelijk Europees Steun-Comité (Batavia)
Gèsèk schuren, wrijven
Gestie ambtsuitoefening
Gètèk (bamboe)vlot
Gezoden gekookt
G.G. Gouverneur-Generaal
Gila bèntjolenz. je bent stapel! Dit is toch geen antieke waar? Of zijn de deviezen-certificaten weer omhoog gegaan?
Gladakker (straat)hond
Glaren staren
Glatik rijstvogel
Glinding tweewielig karretje
Gobang 2½-centstuk
Goeboeg(/k) (wacht)huisje
Goedang pakhuis, schuur
Goede Diensten De Veiligheidsraad had in 1946 vertegenwoordigers van Australië, België en de USA verzocht om te pogen het overleg tussen Indonesië en Nederland op gang te brengen
Goejoer stortbad
Goela-djawa bruine suiker zowel bereidt uit aren-palm als uit suikerriet
Goeling rolkussen
Goenoeng berg
Goerami zoetwaterkarper, een smakelijke vis die in vijvers wordt geteeld
Goerih fris, pittig van smaak
Goesti heer, aanspreekvorm voor vorstelijke personen
Gontjeng achterop hangen
Goreng (ge)bakken, (ge)braden
Gosok wrijven, schuren
Gouvernante 1. vrouw van de gouverneur, 2. particuliere onderwijzeres
Gouverneur hoofd van een provincie. Java was sinds de jaren 20 van de 20ste eeuw verdeeld in de provincies West-, Midden- en Oost-Java [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 521-522]
Gouverneur-generaal hoofd van het bestuur van Nederlands-Indië
Grobak vrachtkar, ossenwagen
Grongong sterke zuidenwind tijdens de oostmoesson
Gros bonnet hoge ome, bobo
Guacamole gekruide saus van avocado’s
Gulé vleeskerrie
Gunung berg
G(h)urka Nepalees militair in het Brits-Indische leger
Gusto smaak


H

Haan, F. de landsarchivaris te Batavia van 1906-1922; o.a. bekend door Priangan en door ‘Oud Batavia’, een gedenkboek, uitgegeven in 1922, n.a.v. het 300-jarig bestaan van de stad in 1919.
Hadj bedevaart naar Mekka
Hadji bedevaartganger naar Mekka
Haf strandmeer
Hancho(/tjau) leider
Handschoentje Met de handschoen trouwen = de bruid sluit in Nederland een huwelijk met een gemachtigde van de bruidegom en reist daarna naar haar man in Ned. – Indië
Hansop speelpak voor kinderen
Harpuizen insmeren van scheepsonderdelen met een middel tegen houtworm
Hartingh, Nicolaas (ca 1715-1766) werd in 1754 gouverneur van Java’s Noord-Oostkust en in 1761 lid van de Raad van Indië
Hatta Mohammed Hatta (1902-1980); studeerde aan de Handelshogeschool in Rotterdam, was politiek actief en werd verscheidene malen gearresteerd; was in 1945 met Soekarno ondertekenaar van de proclamatie waarin de Republik Indonesie werd uitgeroepen en werd vervolgens vicepresident
H.B.M. Hollandse Beton Maatschappij
H.C. Hollands-Chinees
Heiho inheemse hulpsoldaat voor het Japanse leger
Heit vader
Helitjak driewielige, gemotoriseerde fietstaxi
Hellebaard strijdbijl aan een lange stok; nog in gebruik bij de pauselijke garde; verdrongen door de piek.
Helmet helm
Helmhoed witte, lichte hoed in de vorm van een helm
Herendienst dienst die men verplicht is te doen voor het gouvernement of voor Inlandse hoofden, zonder daarvoor te worden betaald
Hidoep sederna, saudara leef eenvoudig, broeder
Hillo, Jan van documentairemaker (1922-1980)
HIS Hollands-Inlandsche school; zie Insulinde 169-170, 190-191 
H.K.S. hogere kweekschool
(H)oedjan regen
Hoen-Kwee authentiek Chinees restaurant in Malang
Hoëvell Dr. W.R. Baron Van; zie Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 436-437 
Hokah waterpijp
Hombre, omber kaartspel (van Spaanse oorsprong) voor drie personen
Hommel o.m. zwaarlijvige, goedzakkige vrouw
Hoofdgeld belasting geheven per hoofd of van ieder hoofd van het gezin
Hoofdgestel horizontaal bovendeel van de opstand
Hoofdofficieren de officieren met een rang tussen kapitein en generaal (majoor, overste, kolonel). Subalterne officieren zijn officieren met de rang van luitenant of kapitein. Opperofficieren zijn officieren met een generaalsrang,
Hortulanus technisch leider van een hortus
Houri eeuwig jong blijvende maagd in het paradijs
Houtcement koolteerpreparaat voor bedekking van daken
Huif kap
Huiven zich omhullen
Hula-hula dans uit Hawaï
Hulk (groot en log koopvaardij)schip
Hybridisch uit ongelijksoortige elementen of stijlen bestaand
Hydrant waterleidingkraan


I

Iboe 1. moeder, 2. aanspreekvorm voor oudere vrouw
Ichneumon Afrikaanse civetkat, vereerd door de oude Egyptenaren
I.E.V. Indo-Europeesch Verbond; zie Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 460 
Ignobel onwaardig
Ikan vis
Ikan k(e)ring kleine gedroogde visjes
Ikat weeftechniek waarbij de draden van de schering vóór het weven gedeeltelijk worden gekleurd
Indemniteit (schade)vergoeding
Indo Indo-Europeaan, iemand van gemengd bloed
Indra de koning van de goden, die in verschillende vormen verschijnt
Inferno het eerste deel van Dantes ‘Divina Commedia’
Infie. Infanterie
Inggih! Ja!
Ini dit, dat, deze
Insipiditeit geesteloosheid
Instantané momentopname
I.P. Indische Partij [Koch - Verantwoording, 73-74] 
Isabel geelwit kleurig paard
Iskander Alexander de Grote; de naam van Couperus’ laatste en grootste historische roman


J

Jalan 1. weg, pad, 2. op weg gaan
Jan Piet standbeeld van Jan Pietersz. Coen
Jasmei op de plaats rust
Jas toetoep jas met hoge, dichte kraag
Jati zie djati
Javasche Courant de Staatscourant
J.B. (de krant) de Java Bode
JCJL Java-China-Japan Lijn
Jl > Jalan weg, pad
J.M.C. Koninklijke Nederlandsch Indische Motor Club
Jour ontvangdag
Jubeljaar jaar waarin een jubileum wordt gevierd
Justinianus Romeins keizer onder wiens regering in het midden van de 6de eeuw het recht herzien en gecodificeerd werd


K

Kabaay / kabaja (voor vrouwen:) katoenen blouse
Kabaai / kabaja (voor mannen:) wit katoenen jasje zonder kraag
Kabinet-pudding pudding bestaande uit: ½ liter melk, 50 gr. rozijnen, 25 gr. krenten, 2 eieren, 25 gr. sukade, 16 gr. gelatine, 70 gr. suiker, ½ stokje vanille en ½ dl. rum
Kabupaten woning van de regent
Kadijk smalle, lichte dijk
Kadjang bamboevlechtwerk
Kadraaijer venter bij schepen. Verkoper van eten en drinken, werkend vanuit een bootje
Kaftan lang overkleed
Kain doek, geweven stof, bekleding van het onderlijf
Kajoe hout
Kaka kakatoe
Kala monsterkop
Kalakop zie. [Nederlandsch Indië – Oud & Nieuw-2, 265]
Kalfaten 1. breeuwen, naden dichten, 2. opknappen
Kalong vleermuis
Kalzantablet kalkpreparaat
Ka(/e)mbodjaboom boom met grillig gevormde takken en sterk geurende bloemen, die vooral op begraafplaatsen voorkomt
Kamp 1. wijk van een stad  2. (tijdens WO II:) gevangenkamp
Kampanje verhoogde, achterste gedeelte van een schip
Kampo(e)ng 1. inheemse stadswijk 2. dorp
Kanaän beloofde land
Kandjeng heer (als titel)
Kandjeng toe(w)an (mijn)heer, meester
Kantjil dwerghertje
Kapal schip, boot
Kapal silam duikboot
Kapala hoofd
Kapiteel bovendeel van een zuil
Kapitein door de regering benoemd hoofd van een bepaalde bevolkingsgroep
Kapok afgeleerd, de schrik beet hebben
Kapotjas lange soldatenjas
Karang koraal(steen)
Karbeel steunbalkje tussen een horizontale en een verticale balk
Karèt elastiek, gum, rubber
Kari kerrie
Karma som van alle goede en slechte daden van een wezen
Karpèr paardentram
Kasian zielig!
Kasoemba orleanplant [?]
Kastie balspel, dat enigszins lijkt op honkbal, maar waarbij maar één (‘eind’)honk is
Katjang peulvrucht, pinda
Katjang garing droog geroosterde pinda
Katjang idjoe kleine groene erwt, de uitloper heet taugé
Katjong jongen, boefje, schoffie
Kattie 0,617 kg
Kawan bondgenoot, volgeling
Kawat (prikkel)draad
Kawi Oudjavaans
Ke(/a)baja vrouwen jak met lange mouwen
Keboepaten woning van de Regent
Kebon tuin (man)
Ke(/a)nari hoge laanboom met oliehoudende zaden
Keibōdan burgerwacht
Kemajoran ,vliegveld lag in Batavia in het huidige stadsdeel Gunung Sahari Seletan, noord van de Jl Angkasa
Kembang sepatoe Chinese roos
Kemané? Kesané? Anterin saja dong! Waarheen? Daarheen? Breng me dan even weg!
Kemarin gisteren
K(/S)embodja boom met geurige witte bloemen, die veel op begraafplaatsen wordt aangeplant
Kemoening kleine boom met geel hout en geurige, witte bloemen
Kempi zie kempetai
Kenari(e)boom Canarium commune, hoge boom
Kendi kruik met smalle opening en schenktuit
Kenpeitai Japanse veiligheidsdienst
Kentering overgang van het ene jaargetijde (moesson) in het andere
Keong wijngaardslak
Kepala hoofd, kop
Kepati(h)an woning van de rijks-bestuurder / patih
Kepiting krab
Kerei kreet bij de militaire groet door Japanners
Kerensky Aleksandr, Fjodorovitsj (1881-1970), minister-president van Rusland in 1917
Kereta api spoortrein
Kern J.H.C. Kern (1833-1917), taalgeleerde en kenner van de Indische cultuur
KES Koningin Emma-school, de technische school in Surabaya
Ketabrák een botsing hebben, aangereden
Ketebok pisangstam
Ketjeboer geluidsnabootsing van een lichaam dat zich in het water stort
Ketjoeboeng halfedelsteen
Ketoepat (kubusvormig pakje) gestoomde rijst
Ketoprak gekruid gerecht van gebakken soja-koek met nog meer heerlijkheden
Kiai titel of aanspreking vaneen religieus leidsman of een sacraal voorwerp
Kiepers slagbalspel, kastie met andere regels
Kimlo Chinese groentesoep
Kinkhoorn gedraaide schelp
Kiotski geef acht!
Kipas waaier(en)
K.L. koninklijke landmacht
Klabak politieagent
Klamboe muskietennet om het bed
Klapper kokos
Klenteng Chinese tempel
Kletstafel tafel in de sociëteit waaraan men zit te praten, in tegenstelling tot speeltafel
Klewang kort zwaard, lang hakmes
Kling lemmet van een zwaard
Klingalees bewoner van de kust van Coromandel (vroeger Kalinga), zuidoost India
Klingaleesche Voor-Indische
Klipsteen rotsblok
Kloewar! hier: ‘die is weg!’
Klojang lomperd
Klontong Chinese venter, marskramer. Hij gebruikte een trommeltje (de klontong) aan een steeltje met een koordje met twee pitten. Door snel te draaien slaan de pitten tegen de vellen van het trommeltje.
KNIL Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger
Knoop er een knoop op leggen = vloeken
Kodjong wieg
Koelie dagloner, sjouwer
Koelit leer, huid
Koelit-langsep 1. huid van een vrucht, 2. Ideale huidskleur: zacht goudgeel
Koempoelan bijeenkomst, (bestuurs)vergadering
Koeroengan kooi, omheining
Koetang beha, vrouwenonderhemd
Koetilang lijster
Koeweh pantjong heet gebakken snoeperij, die bij voorkeur ’s morgens verkocht wordt
Koeweni mango
Kokki kokkin, kok
Kokosan vruchtboom, Lansium domesticum
Kol, H.H. van (1852-1925); medeoprichter van de SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij), de voorloper van de PvdA; was ingenieur in Indië en vervolgens als Kamerlid woordvoerder voor o.a. koloniale zaken.
Kolek kano, boot(je)
Kolekboorden opstaande scheepswand, die boven het dek uitsteekt
Kolfbaan harde vlakke baan voor het kolfspel, waarbij een bal met een gekromd slaghout naar een paal wordt geslagen
Kolong holte of gat onder iets
Kommaliewant tafel- en eetgerei aan boord
Kondé(h) haarwrong
Kongsi 1. vereniging, vennootschap, 2. kliek
Koninklijke Koninklijke Nederlandsch Maatschappij tot Exploitatie van Petroleumbronnen in Nederlandsch Indië
Konsideratie 1. toegeeflijkheid, 2. overweging
Kontrarieren zie contrariëren
Koomenij winkel van zuivelproducten, kruideniers- en fijne vleeswaren
Kopi koffie
Kopjokken husselen
Kop(p)i susu koffie met melk
Kopra gedroogd vruchtvlees van de kokosnoot
Kori deur(waarder)
Kornèt helper (van de chauffeur)
Kosmogonie leer, beschrijving van het ontstaan van het heelal
Kos(s)ong 1. vierwielig huurrijtuig, 2. leeg
Kota stad, gemeente
Kotjok schudden
Kotter lichte, snel zeilende vissersboot
Kouwe Hoek loodsje met kleine tentjes met vele variëteiten aan ijskoude dranken op de hoek van Pasar Baroe in Batavia
Kp. kampong
K.P.M. Koninklijke Paketvaart Maatschappij
Kraalsteen koraalsteen
K(e)randjang mand
Kraton complex van gebouwen bewoond door een vorst en zijn familie Zie Multatuli – Max Havelaar, 342-343 
Kree zonnescherm van bamboe latjes
Krètèk sigaret met kruidnageltabak
Kris soort dolk met magische krachten
Krishna door velen binnen het Hindoeïsme beschouwd als Hoofd-god
Kroejoek-kroejoek [kruwuk-kruwuk = rommelen van de buik]
Krojok met velen overvallen, overweldigen
Kromo de ‘kleine man’
Krontjong vooral op Java voorkomende, vorm van populaire muziek
Kroonlijst horizontaal bovendeel van de gevel, rustend op kolommen of op de muur
Kros(s)i(e) males(/m) luierstoel
Ksatrya ridder
Kukusan rijststomer
Kulas achterste deel van een kanon
Kuluk fez-achtig hoofddeksel
Kumityoo (Jap.) blokhoofd
Kupiah (zwart) hoofddeksel met een rechtopstaande rand, voor mannen
Ku(w)ali pan
Kwartier o.m. een gedeelte van een wapenschild
Kwispedoor spuwpotje / spuwbak
K.W. III Koning Willem III, eerste 5-jarige hbs in Batavia
Kwatji gezouten en gedroogde meloenpitten
K.W.S. Koningin Wilhelmina School [wandeling Jakarta 6]


L

Laanhof begraafplaats in Jakarta: Keburan Petamburan, Jl Aipda Tubun
Lach, de   weekblad met o.a. foto’s van schaars geklede vrouwelijke filmsterren
Lajangan vlieger
Laki man, echtgenoot
Lakoe gewild zijn, in trek
Lakon toneelstuk, (wajang)verhaal
Lalo Edouard Lalo (1823-1892) Frans violist en componist
Lalulintas verkeer
Lamé weefsel met goud- of zilverdraad
Lampions à giorno lampionverlichting zo helder als overdag
Lanciers quadrille des lanciers, een oude dans
Landauer vierwielig rijtuig voor vier personen
Landraad hoogste rechter voor Inlanders en voor Vreemde Oosterlingen ook in strafzaken [Aantekeningen – Algemeen – Rechtswezen]
Landru (1869-1922), moordenaar van elf vrouwen
Lands Kas, ‘s administratiekantoor van o.a. de belastingdienst
Landstorm deel van de mannelijke bevolking, dat niet tot het leger behoort, maar in oorlogstijd kan worden opgeroepen
Landziekigheid ontevredenheid
Langganan vaste leverancier, vaste klant
Lapangan ruimte, plein
Lapidair in steen gehouwen
Larie weglopen
Laron vliegende mier
Laskar-rakyat volksmilitie
Latania palmboom
Latour d’Auvergne [wsch.] Théophile Malo de la Tour d’Auvergne (1743-1800), een branie kapitein in het Franse leger
Laurillard Nederlandse dominee-dichter (1830-1908)
Lavarède “Vijf van de Sub Lavarede” is een Franse avonturenroman uit 1894
LBD luchtbeschermingsdienst
Lebaran feest na afloop van de vastenmaand
Légende dorée (middeleeuwse) beschrijving van het leven van een aantal heiligen
Léger, Fernand Franse, futuristische schilder (1881-1955)
Lègong klassieke dans door jonge meisjes
Lekas vlug, schiet op
Leksteen steen onderaan een waterreservoir, waardoor water lekt
Lemes lusteloos
Lemper kroket van kleefrijst met daarin vlees
Lengkeng lychees
Les millions d’arlequin ballet op muziek van Riccardo Drigo
Leuteren hier: talmen, treuzelen
Leven, het   vooroorlogs weekblad met sensationele onderwerpen
Libel schimpschrift
Lichtenthaler Allee een bekende laan in het 19de eeuwse kuuroord Baden-Baden
Lidi nerf van een palmblad
Ligging slaapplaats
Lijfstaffier lijfwacht, trawant
Lijstwerk vooruitspringende randen
Limite / limiet hoogste prijs
Lincoln, Elmo (1889-1952) speelde in 1918 de hoofdrol in de eerste Tarzan-film
Linga mannelijk lid
Linggadjati plaats zuid van Cirebon, waar na WO II overleg plaatsvond tussen vertegenwoordigers van Indonesië en Nederland
Liplap scheldwoord voor Indo
Listrik electriciteit
Loc. dagblad de Locomotief
Locale-Radenordonnantie instelling van gewestelijke raden en gemeenteraden in de grote steden (1905)
Lo(e)mbo(e)ng rijstschuur
Loerah (dorps)hoofd
Loetjoe grapjes maken
Loleng lampion
Lombok Spaanse peper
Long John Silver piraat uit het boek Schatteneiland met een papegaai op zijn schouder
Lontar palm waarvan de bladeren, na geprepareerd te zijn, beschreven kunnen worden
Lontong pakje rijst (in pisangblad gekookt)
Loopplaats verzamelplaats
Lotèk groenteslaatje met pindasaus
L.S. lagere school
Lucullisch overdadig
Lucullus gastronoom


M

Maäf excuus, neem me niet kwalijk
Madoe honing
Magang volontair, schrijver
Magenta donker rood
Mahabharata Indisch epos over de strijd om de heerschappij tussen de vijf zonen van koning Pandu, de Pandava’s, en de honderd zonen van koning Dhrtarastra, de Kaurava’s
Mahal duur
Mahameru berg, zuid van Bangalore, in Zuid-India
Mail postdienst tussen Europa en de overzeese gewesten
Maj(/y)ang vissersprauw
Majoor door de regering benoemd hoofd van een bepaalde bevolkingsgroep op een hoofdplaats. In kleinere plaatsen was de naam Kapitein of Luitenant
Majuba-heuvel plaats in Zuid-Afrika waar de Boeren in 1881 een overwinning hebben behaald op het Engelse leger
Makanan etentje
Makara mythologisch waterdier in de beeldhouwkunst, bestaande uit een olifantskop (en een vissenlijf)
Malabar 1. gebied zuid van Bandung, 2. Theeplantage gesticht door K. Bosscha
Maloe beschaamd, verlegen
Mamma-tjang oma
Mandar purperkoet
Mandibak gemetselde bak, waarin het water staat, dat met een soort steelpannetje over het lichaam wordt gegoten
Mandiën baden
Mandikamer badkamer
Mandoer opzichter, ploegbaas
Mang(g)a mango
Manggo(/i)stan smakelijke, ronde, bruinachtige vrucht
Mangisboom / mangistan boom met ± 5 cm grote, platronde, sappige en smakelijke vruchten
Mangoenkoesoemo , Tjipto (1886-1943) politicus, een de van de oprichters van de Indische Partij; in 1913 verbannen naar Nederland; na terugkomst een van de leiders van de Nationaal Indische Partij; lid van de Volksraad; belangrijk adviseur van Soekarno; mede oprichter van de PNI (Nationale Partij van Indonesië); in 1927 verbannen naar Banda.
Mantri (lagere) ambtenaar
Mantri-verpleger hoofdverpleger
Mardijkers slaven van buiten de archipel, die tijdens het Portugese of Nederlandse bewind vrijgelaten of vrijgekocht zijn en hun afstammelingen
Marren zich ophouden, wachten, dralen
Mars (hier) rugkorf waarmee een kramer vent
Martabak Indiase gevulde pannekoek
Mataram rijk in midden-Java; zie: Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I., 822
Martavaan grote aardewerken pot genoemd naar de plaats Martaban in Burma
Mata Empat Vier-oog, een legendarische figuur uit Zuid-Sumatra
Mas 1. goud, 2. titel voor mannen van lage adel
Mas adjeng bijvrouw van mindere stand van een aanzienlijke
Masak koken
Masjoemi Madjilis Sjoero Moeslimin Indonesia (Adviesraad van Indonesische moslims)
Masuk angin (= er is wind in gekomen) een pijn, waarvan de herkomst niet is na te gaan; wordt met pidjitten verholpen
Maszregeln de wet voorschrijven
Mata melotot uitpuilende ogen
Match-nul gelijkspel
Matelot rond strooien matrozenhoedje
Matjam soort; ‘geen matjam’ = dat geeft geen pas
Melati jasmijn
Melati gambir (Jasminum officinale) zeer sterk geurende jasmijnsoort met witte bloemen
Mem moeder
Menatoe wasman
Menggugat aanklagen, beschuldigen, eisen
Menist doopsgezinde
Menoer grote jasmijn
Merah rood
Merdeka vrij, onafhankelijk
Merinos stof van de wol van het Spaanse merinosschaap
Mertjon voetzoeker, vuurwerk
Mèstèr Meester Cornelis, het huidige Jatinegara
Mesjid, Misigit moskee
Midi(/o)nette naaister
Mijana Miana (boom), Coleus atreopurpureus
Moddergeld belasting geheven voor het uitbaggeren van de grachten
Modelé uitwendige vormgeving van een kunstwerk
Moeara Baroe laatste gedeelte van de loop van de Ciliwung; ½ km. westelijk van en parallel aan het Havenkanaal
Moeïs , Abdoel (1886-1959) journalist, schrijver, nationalistisch leider en lid van de Volksraad
Moendoer zich terugtrekken, terug(gaan)
Mogog niet meer verder kunnen, stilstaan
Monjet aap
Moor 1. Mohammedaan uit Noord-Afrika. 2. Mohammedaanse bewoners van Kalinga, de Cormandelkust in India.
Mop hier: (scheldwoord) iemand zonder goede manieren
Morgen oude landmaat, de grootte verschilt per streek
MP Militaire Politie
Mpèmpè > empe-empe
Mu(/oe)hammadiyah godsdienstige organisatie gericht op onderwijs, opgericht door Ahmad Dahlan in 1912
Mulo meer uitgebreid lager onderwijs
Mylord vierwielig, laag, open rijtuig


N

Nachtbroek zie slaapbroek
Naga watergeest in de gedaante van een slang of van een menselijk wezen met een slangenkap
Nagasari boom met geurige bloemen
Najoeb danseres
Namnam kleine boom met eetbare vruchten
Nanj(/y)o Zuidzee eilanden, Zuidoost-Azië, gebied van de ‘zuidelijke oceaan’
Naurei terug in de houding
Nasi-ramas rijst met een aantal bijgerechtjes
Neb snavel
NEFIS Netherlands Forces Intelligence Service, de Nederlandse militaire inlichtingendienst
Negara staat, Staat
Negara Pasoendan in 1948 ingestelde deelstaat West-Java
Negeri 1. land, rijk, gewest, stad, 2. nationaal, overheids~
Negeri Belanda Nederland
Negge lat aan de buitenzijde van een kozijn
Nénéh oude vrouw
Nessus-kleed het kleed dat, bestreken met het gif van centaur Nessus, uiteindelijk de dood van Hercules veroorzaakt
Neteldoek los geweven, katoenen stof
Netscher Frans Netscher (1864, Den Haag – 1923, Haarlem) letterkundige en journalist
Ngobrol kletskousen
NICA Netherlands Indies Civil Administration
Niemöller, Martin (1892-1984) was Duits militair, luthers theoloog en verzetsstrijder
Niet lakoe waardeloos
Nieuwe Caesar verwijzing naar de Napoleontische tijd (1795-1813)
Nijaga gamelanspeler
Nipah moeraspalm
N.I.R.O.M. Nederlandsch-Indische Radio Omroep
N.I.S. Nederlandsch-Indische Spoorweg-maatschappij
Niwin Nationale Inspanning Welzijnsverzorging Indië, een particuliere organisatie, die zich inzette voor de welzijnszorg onder militairen
Nja(/e)i huishoudster, concubine
NKPM Nederlandsche Koloniale Petroleum Maatschappij (Koningsplein Zuid 18)
Non-ens iets dat niet kan bestaan
Non plus ultra verder kan het niet
Nonna halfbloed dame
Non(nie) komt van de roepnaam voor meisjes
Nontonnen toekijken bij een feest of iets bezienswaardigs
Nontonner Kijker of luisteraar bij een festiviteit
Normaalschool school voor onderwijzend personeel bij het basisonderwijs
Normaalspoor spoor met een breedte van 1,435 m; In 1869 werd voor Java een spoorbreedte bepaald van 1,067 m.
N.S.B. Nationaal-socialistische Beweging
Nuf vrouw die zich vanwege haar uiterlijk, kleding e.d., verwaand gedraagt
Numpang dong schuif toch op
Nusantara 1 archipel, Indonesië, 2 vaderland
Nuts (o.m.) gek zijn
N.v.d.D dagblad ‘Het Nieuws van de Dag (voor Nederlandsch-Indië)’
Nymphea waterlelie


O

O A Zaken Dienst Oost-Aziatische Zaken
Obat geneesmiddel
Obat-njamoek middel tegen muskieten
O. E. en N. (toenmalige departement van) Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid
Oedik platteland
Oelekan stenen vijzel om kruiden fijn te wrijven
Oentoeng! geluk gehad!, geluk, winst, bof
Oewang geld
Offendeeren toornig maken, kwetsen
O.I.C. Oost-Indische Compagnie
Ojief half bol half hol
Olim voorheen
Olla-prodida mengsel van allerlei spijzen
Omber kaartspel van Spaanse oorsprong, dat door drie personen wordt gespeeld
Onderstand ondersteuning van arme burgers
Onrust een van de eilanden voor de kust van Batavia
Oosthoek oostelijk gedeelte van Java
Oostmoesson droge, scherpe noordoostenwind, de droge tijd – op Java eind mei – eind oktober
Opelet(te) klein busje met vaste route, huurauto
Open jé jas met revers
Oppas oppasser, bode
Opstand (o.a.) wat van een bouwwerk overeind staat
Orang mens, persoon
Orang belanda Nederlander, blanke
Orang tani landbouwer
Ordonnans-officier adjudant
Ordonnantie voorschrift
Organisasi Rakjat volksorganisatie
Orléans geweven stof met katoenen ketting en wollen inslag
O.S.V.I.A. opleidingsschool voor inlandse ambtenaren
Ottomane gestoffeerde rustbank
Oudgast iemand die lange tijd in Indië is (geweest)
Overkluizen een water met een gewelf overdekken
Overkragen over elkaar heen steken
Overstek uitstekende, horizontaal afgetimmerde, onderkant van het dak


P

Paake grootvader
Paal afstand tussen twee mijlpalen: 1506, 94m.
Pad(d)i rijstplantje(s)
Padri een islamitische groepering die in het begin van de 19de eeuw in het Minangkabau-gebied (Sumatra) verzet bood aan de Nederlandse overheersing. Zie Geïllustreerde Encyclopaedie van N.I., 1095-1096 
Pag(g)a(/e)r 1. hek, omheiding, 2. schutting van gevlochten bamboe, 3. groene heg
Pait bitter, borrel, jenever
Pajè beroerd
Pajo(e)ng 1. paraplu, parasol, 2 onderscheidingsteken; de residenten voeren een gouden pajong zie [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 990-991] 
Pak vader, gemoedelijke aanspreekvorm voor een oudere man
Pakean kostuum, kleding
Pakel mangga(-achtige) boom
Paket is geen erkende spelling meer; vroeger gewoon als verkorting van pakboot
Pakketboot in geregelde dienst varend schip voor vervoer van personen, post en goederen
Pakkie-an zie bagian 
Pakoe(/u)alaman woning van de Paku Alam (te Yogyakarta)
Paku spijker
Pal(l)a nootmuskaat
Palankijn 1. een met jaloezieën gesloten rijtuig voor vier personen, 2. draagstoel
Palfrenier tweede koetsier, koetsbediende
Palladium iets dat de veiligheid van een staat, van een instelling e.d. waarborgt
Panakawan 1. dienaar van een aanzienlijke; 2. clowneske figuur in de wajang
Panas warm, heet, hitte
Pandjas jacquet
Panégyrique lofrede
Panewoe middenrang van beambten, assistent - ….
Pangeran prins, hoogste titel voor een regent. Zie Multatuli – Max Havelaar, 340 
Panggoeng balkon, terras
Panglima bevelhebber
Pangrango en Gedeh Twee vulkanen, zuidoost van Bogor, van resp. van 3019 en 2858 meter hoogte, die samen een massief vormen
Pangsit krokant vleesgerecht
Pangsit goreng gebakken gerecht bestaande uit een velletje van 5 à 7½ cm in het vierkant, gemaakt van bloem en eieren, dichtgevouwen rond een vlees- of vismengsel
Paniki in kokosmelk en kruiden gekookte vleermuis
Panjang lang
Pantoen vierregelig gedicht
Paraisseren zich vertonen
Parang kapmes
Parang-rusak batikpatroon met schuine gegolfde lijnen
Paranjahi dienares van de vorst
Parisch afkomstig van het Griekse eiland Paros
Paroxisme toestand van hoogste woede, smart enz.
Parteklier sadja een ‘gewoon’ iemand
Partiklir sadja de niet-ambtenaren
Parti-pris d’amour-propre vooringenomenheid van de eigenliefde
Parvenu iemand die wel rijker, maar niet beschaafder is geworden, (nouveaux riches)
Pasangg(e)rahan eenvoudig hotel, buiten de steden
Pasar Malam 1. kermis, 2. avondmarkt
Pasarbelasting Encyclopaedie III, 351 
Paseban audiëntiezaal, verzamelplaats
Pasoendan vereniging van Soendanezen, gericht op onderwijs en opgericht in 1914
Pastel pastei
Patigawe afkoop van verplichte diensten
Patih 1. hoogste bestuursambtenaar onder de regent 2. rijksbestuurder in de Yogyakarta en Surakarta
Patjakker gemene kerel, boef, schoft
Patjes onderscheidingstekens
Patjet bloedzuiger
Patjol spade, waarbij de steel en de spade een hoek van 90º vormen
Patjollen omspitten
Pa toen (Chin.) halve gulden
Pauvre sire stakker, sukkel
Pauw hi tja tito Chinees gerecht van varkensniertjes en zeeoor (= soort mossel)
Pedati vrachtkar met massieve wielen
Pedis, pedes scherp van smaak door Spaanse peper
Pelem mango
Pêle-mêle door elkaar
Pelerine kort schoudermanteltje voor vrouwen
Pemu(/oe)da 1. jongeman, 2. lid van paramilitaire jeugdorganisatie
Pe(/i)nant metselwerk dat de kozijn- of poortopeningen ter zijde afsluit
Penant metselwerk tussen twee openingen in een muur
Penaten huisgoden; zijn penaten opzoeken = naar huis gaan
Penatoe wasbaas
Pendaftaran registratiekaart
Pendawa's en de Korawa's zie Mahabharata
Pendop(p)o overdekte ruimte zonder wanden
Pennist klerk
Pe(r)labuhan haven, ankerplaats
P(e)ranakan In Nederlands-Indië geboren Chinees
Perang-sabrang overzeese krijg
Père-la-Chaise begraafplaats in Parijs
Peristyle zuilengang
Perkara 1. (lastige) zaak, kwestie 2. rechtszaak
Perkoen geschilde, gepunte paal
Perkoetoet tortelduif
Perloe dringend nodig, noodzakelijk
Permai schoon, mooi, kostbaar
Perpendiculair loodrecht
Perrault Charles Perrault (1628-1703), Frans schrijver van de Sprookjes van Moeder de Gans
Pertjoema voor niets, gratis, nutteloos
Perum(= Perusahaan Umum) staatsbedrijf
Perusahaan onderneming
Pesantren internaat voor leerlingen aan een Mohammedaansche godsdienstschool
Peta = Tentara Pembela Tanah Air vrijwilligersleger tot bescherming van het vaderland, op initiatief van het Japans gezag opgericht in 1943
Pètak soort kazernehuisje. In de tropen worden vaak langwerpige huizen gebouwd, die dan dwars in een groot aantal moten worden verdeeld; elke moot heet pètak
Peté(h) groene bonen in een lange peul, met een onaangename geur; stinkboon
Peteng donker
Pétillant sprankelend
Petit-gris grijze pels van de huid van Siberische eekhoorntjes
Petru(/oe)k ‘clown’ met lange ledematen en lange neus
Pet(t)ak kamertje, hut, hok
Ph(/f)aëton licht open rijtuig op twee of vier wielen
P.H.S. Prins Hendrik-school
Pidgin zeer eenvoudige omgangstaal op grondslag van het Engels
Pidjetan vrucht van de langsep of doekoe-boom
Pidjit knijpen, drukken, masseren
Pièce de milieu middenstuk van de versiering van een grote, officiële eettafel
Piece-of-eight Mexicaanse dollar (8 realen)
Piedestal voetstuk
Piekenier soldaat gewapend met een lans met een platte ijzeren punt
Pieus godvruchtig, vroom
Pigi (weg)gaan, vertrekken
Pijpen hier: gappen
Pikelaar > pikelen
Pikelen lasten aan een draagstok over de schouder dragen
Piko(e)(/u)lan 1. Draagstok, 2. (schouder)vracht
Piko(e)l 61,7 kilo, 100 kati
Pilaster een iets vóór de muur uitgebouwd onderdeel, dat in de vorm van een zuil gedetailleerd kan zijn
Pilgrim’s Progress een door John Bunyan in 1675 geschreven boek over de reis van de Christen naar het Hemelse Jeruzalem
Pinang betelnoot
Pintu Djèngkèl Poort der Radeloosheid, omdat er (vóór het eenrichtingsverkeer werd ingevoerd) zoveel opstoppingen waren
Pionier soldaat behorende bij de genie, het wapen dat belast is met het aanleggen van militaire werken
Piqué weefsel op zo’n manier bewerkt dat het gestikt lijkt
Piron zuilvormig ornament
Pitrah godsdienstige belasting
PKI Partai Komunis Indonesia, de Communistische Partij
Plaine immence onafzienbare vlakte
Plangki draagstoel met verhemelte en gordijnen
Planter eigenaar of leider van een plantage
Plombière vruchtenijs
P(e)lop(p)er Barisan Pelopor, het Voortrekkerskorps, bestond uit semimilitaire eenheden die oefenden met banboe speren
Poe Edgar Allen Poe (1809-1849), Amerikaans schrijver vooral bekend door griezelverhalen
Poeasa vasten
Poekoelan / Pikoe(/u)lan vechtkunst
Poene boete, straf
Poenig brutaal, proleterig
Poentjak bergpas op de helling van de Gunung Pangrango / Gede, zuidoostelijk van Bogor
Poering croton
Poe(/u)saka (vereerd) erfstuk
Poesing duizelig
Poetera Poesat Tenaga Rakjat (Centrum van de volkskracht) op initiatief van het Japans gezag gevormde organisatie, geleid door Soekarno, Hatta, Devantoro en Mansyur en gericht op het ontwikkelen van weerbaarheid tegen de agressie van de geallieerden
Poewasa vasten
Politierol lijst van door de politie genoteerde overtredingen, die door de resident moesten worden behandeld.
Polkeren de polka dansen, een dans in tweekwarts maat
Polo, Eddie (1875-1961) acrobaat in het circus, stuntman en daarna filmacteur
Pompa pompen
PON Pekan Olahraga Nasional, een soort Nationale Olympiade
Pondok eenvoudig huisje, schuur
Pooieren 1. drinken, zuipen, 2.het bedrijf van souteneur uitoefenen
Pop gulden
Porte-cochére koetspoort: poort waar de koetsen door ‘naar-binnen’ kunnen
Portebrisée dubbele, openslaande deur of schuifdeuren tussen twee vertrekken
Portiek zuilengang voor of opzij van een gebouw
Postament sokkel
Postwissel formulier waarmee men per post geld verzenden kan
Pour acquit de conscience om zijn geweten gerust te stellen
Powiltabes (= polisi wilayah kota besar) politie van een stadsdistrict
Pradakshina ritueel omgaan rond bijvoorbeeld een heiligdom
Pradjoerit krijgsman, inlands soldaat
Praedicaat (o.m.) eretitel
Prasasti inscriptie
Prauw 1. lang, smal, ondiep vaartuigje, 2. algemene benaming voor vaartuigen
Pr. Bode, de Preanger Bode dagblad uitgegeven in Bandung
Preciosa kostbaarheden, juwelen
Prefectuur (hier) afgebakend missiegebied
Presentkaasje iemand die met een aanbeveling naar Indië kwam om hem daar aan een positie te helpen
Priangan 1. residentie van de provincie West-Java, omvattende de regentschappen Bandoeng, Soemedang, Tasikmalaja, Tjamis en Garoet. [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 1196, 1201], 2. Boekwerk in 4 delen (1910-1912) over de Preanger Regentschappen, een van de standaardwerken van F. de Haan, landsarchivaris te Batavia van 1905-1922
Prijaji iemand behorend tot de elite, ambtenaar
Prijaji soeranata godsdienstbeambte
Promenoir wandelgang
Provenu opbrengst
Provisie mondvoorraad
Provoost 1. toezichthouder in een legerplaats; 2. militaire gevangenis
Provoost-geweldige politiebeambte bij het leger
Provoosthuis huis van bewaring voor militairen
PTT Post-, telefoon- en telegraafdienst
Pudeur schroom
Puikjuweel kostbaar, aan het lichaam gedragen sieraad
Punch drank die oorspronkelijk bestond uit rijstbrandewijn, thee, citroen, suiker en water
Punch à la romaine drank – in de simpelste vorm – bestaande uit rum, citroensap, suiker en water
Pyrotechnicus vuurwerkmaker
Pyrotechnisch betrekking hebbend op toepassing van hoge temperaturen in de techniek


Q

Quadrille Franse dans, waarbij carrés van vier paren gevormd worden, die verschillende figuren uitvoeren
Quatre-bras plaatsje in België waar in 1815 een slag werd geleverd tussen een Frans leger en een leger onder leiding van o.a. de Prins van Oranje
Qu’elle a la passion des étoiles qui filent dat ze erg houdt van vallende sterren
Queen Charlotte (1744-1818) de vrouw van koning George III van Engeland
Quintaal 100 kg.


R

Raad van (Nederlandsch-)Indië 1.hoogste adviesorgaan van de Gouverneur-Generaal zie [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 1214-1215], 2. lid van dit adviesorgaan
Raden Ajoe titel van de echtgenote van de regent, getrouwde vrouw van hogere stand
Radja vorst, koning
Rak plank
Rama een verschijningsvorm van Vishnu, het ideaal van de deugdzame mens
Rambutan vrucht, ter grootte van een pruim, met zuur-zoet vruchtvlees en een rode schil die dicht met stekels is bezet
Rampas wegnemen, roven
Rampokker lid van een gewapende roverbende
Ramboetan zurige vrucht met een rode behaarde schil
Ramee gezellige druktek
Rampas roven, plunderen
Rampokken roven, plunderen
Rantang etensdrager, een stapel metalen bakjes in een draagstel
R.A.P.W.I. Relief of Allied Prisoners of War and Internees, een geallieerde organisatie, die in 1945 belast was met de opvang van krijgsgevangenen en geïnterneerden
' Ratoe vorstin, titel van vrouwelijke vorstelijke personen
Ratoe Adil Messias
Rattna vierhoekig juweel (in de beeldhouwkunst)
Ravelijn buiten de vestinggracht gelegen bolwerk
Rawa moeras, drassig land
Ray(/j)a groot
Razeil vierkant zeil bevestigd aan een rondhout
Rd. Rijksdaalder, fl 2,50 (1,15 Euro)
R.S. rumah sakit
Reaal tot in de 19e eeuw een vrij algemene aanduiding voor gouden en zilveren munten
Re(/a)bab viool met twee snaren, van origine een Afghaans instrument
Rechtsraad raad van Justitie te Padang
Reconvalescent herstellende zieke
Rede ankerplaats voor schepen voor de kust
Redoute kleine veldschans
Redres verbetering
Reduit schans binnen een verdedigingswerk
Reeuw doodszweet
Regaal koninklijk
Regalia (uiterlijke tekenen van) vorstelijke voorrechten
Regent hoogste Inlandse ambtenaar [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 521-522]
Reizigerskilometer kilometer door een reiziger per spoor afgelegd
Relegeren verbannen
Relief aanzien
Rendez-vous geven ergens afspreken
Rentjong dolk, zwaard
'Renville'-overeenkomst Zie Het Koninkrijk der Nederlanden, 12, 906-910
Repasseren een uurwerk enige dagen onder controle houden om het naar behoren te regelen
Resident hoofd van gewestelijk bestuur [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 521-522]
Révérende eerwaarde
Revue inspecteren van de troepen
Riem 20 x 24 vellen papier; van het formaat van dubbel folio
Rijksbestie(/uu)rder degene die uit naam van de Sultan het rijk bestuurt
Rijksd. rijksdaalder
Rijksdaalder 2½ gulden
Rijsttafel eten zie [Couperus – Oostwaarts, 114-117]
Rijstvogeltje / Rijstdiefje vogeltje ter grootte van een mus, dat forse schade doet aan de rijstvelden
Riks rijksdaalder
Risaliet vooruitspringend gedeelte over de volle hoogte van een gebouw
Roef overdekt gedeelte van een klein schip
Roegie verlies, schade
Roemah setan huis van de duivel = spookhuis
Roentjing scherp gepunt
Roe(/u)sak 1. kapot, bedorven, 2. slecht
Rolkussen rolvormig kussen (goeling)
Romusha Indonesische dwangarbeider in Japanse dienst
Rondsel tandrad in het achterwiel van een fiets
Ronggèng danseres-zangeres
Ropij naam van standaardmunt in Voor-Indië, die ook verder over heel Azië verspreid is (roepie)
Rosokan rommel, afval
Rot een aantal manschappen, die bij het marcheren naast elkaar lopen
Rotan klimplant met zeer lange, taaie stengels
Rotanolie (rotting oly) slaag met een rotting
Roti brood
Roti dan kuweh brood en koek
Rouletabille onderzoek-journalist in de boeken van Gaston Leroux (1868-1927)
Rounders een variant van honkbal, gespeeld door 12 spelers
Royaards Willem, Cornelis, (1867-1929) Nederlands toneelspeler, regisseur en toneelleider
Rumah makan eethuis
Rumphius (1627-1703) Duits natuuronderzoeker; sinds 1653 maakte hij een beschrijving van de gehele planten- en dierenwereld van Ambon
Rupia(h) Indonesische munteenheid
Rumah sakit ziekenhuis
Rutschbaan glijbaan


S

Sadja allen maar, enkel
Sado tweewielig rijtuigje, waarbij de passagier met de rug naar de koetsier zit
Saipan eiland in de Marianen-groep in de Stille Oceaan, waar in juni-juli 1944 een zware en bloedige slag is geleverd
Saja 1. ik; 2. ja
Sajoer gerecht van (o.a.) groente
Sajoer lodeh groente gekookt met asem, santen en kruiden
Saké rijstbrandewijn (12-14%)
Salak vulkaan (2180 m.) zuidwest van Bogor
Salet ontvangkamer, salon
Sama sama samen, samen bijeen (sam-sam)
Sambal met (o.a.) Spaanse peper toebereide kruiderij
Sambal hati sambal bereid met o.a. kippenharten en -levertjes
Samoerai 1. (lid van) de Japanse krijgsadel, 2 zwaard
Sampan sloep
Sandelwood het bekendste paardenras in Indonesië, gefokt op Sumba
Sans-Souci 1. zonder zorg, 2 koninklijke lusthof met slot in Potsdam
Sap(p)i rund
Sapoe(/u)-lidi bezem van samengebonden nerven van palmbladeren
Sarekat verbond(en)
Sarekat Islam vereniging opgericht in 1912 met als doel materiële vooruitgang; het wordt echter spoedig een politieke vereniging. Een gedeelte vormt de Partai Komunist Indonesia, die in 1923 de spoorwegstaking organiseerde. Zie Geïllustreerde Encyclopaedie, 1268-1271.
Sarong een aan de korte zijden dichtgenaaide doek, die om het onderlichaam wordt gewikkeld
Sarong- (/en) kabaja traditionele en officiële kleding voor Inlandse vrouwen
Saudara broer, kameraad
Sautoir borstketting
Sawah bevloeid rijstveld
Sawo bes met grijsbruine schil
Sawo(h)boom boom met zoete vruchten in grijze schil en bruinachtig hout, waarvan meubels worden gemaakt
Sawoet / sawud fijne streepjes, vulling in batikwerk
S.C.S. Semarang-Cheribon Stoomtram Maatschappij
Schaarde kerf of breuk in een wapentuig
Schans eenvoudige, in het veld opgeworpen versterkingswerk
Scherpe Resolutie een door raadspensionaris Johan van Oldebarneveldt doorgedreven besluit (1617) van de Staten van Holland, waarbij de Hollandse steden bevoegdheden kregen ten koste van het gezag van stadhouder Maurits. De laatste nam daarop een reeks maatregelen waarvan Oldenbarneveldt een van de slachtoffers was.
Schilderen (hier) op schildwacht staan
Schijfblok katrol
Schoot touw aan achter benedenhoek van een zeil om het zeil gespannen te houden
Schout hoofd van de politie
Schrijftafeltje met was bestreken plankje om aantekeningen op te maken
Schroefpaal paal voor funderingen met schroefvormig uiteinde
Schutterij gewapende burgerwacht
Scriba secretaris
SD basisschool voor kinderen van 6-12 jaar
Sectiel(tegel) tegel waarvan de omtrek een figuur helpt vormen
Sedeka boemi jaarlijks dorpsfeest
Sedep malem tuberoos: tuinplant met witte bloemen die vooral ’s avonds een zware geur verspreiden
Sederhana eenvoudig, bescheiden
Segaran gegraven vijver
Seinendan jeugdkorps
Sekali geheel
Sekaten bijzonder vereerde en grote, laag gestemde gamelanstellen
Sekaten 1. feest op de geboortedag van de profeet; 2. bijzonder vereerde en grote, laag-gestremde gamelanstellen
Sekbah gekruide varkenssoep
Seksie Tiga Posthuis Politie Sectie III
Se(/a)lamat groet, geluk(wens)
Seltzerwater bronwater uit de omstreken van Selters in Nassau (Duitsland)
Semangat animo, geestdrift
Sembah eerbiedig gebaar, waarbij de plat tegen elkaar gelegde handen naar het nijgende voorhoofd gebracht worden
Sendjata makan toean (vaste uitdrukking:) de wapens keren zich tegen de gebruiker
Sententie vonnis
Septictank tank waarin rioolwater door een chemisch proces gereinigd wordt
Seroetoe sigaar
Serologie leer van het serum
Setan duivel, duivels
Shahbandar havenmeester
S.I. zie Sarekat Islam
Siap! maak je klaar!, geef acht!
Sic-transit sic transit gloria mundi = zo vergaat de grootheid van de wereld
Signo Indische jongen
Silahkan duduk gaat u alstublieft zitten
Siliwangi de laatste koning van Padjadjaran, het hindoese keizerrijk
Sinding Christian A. Sinding 1856-1941), Noors componist bekend door het werk Frülingsrauschen
Singapore-jasje een tot de hals dichtgeknoopte jas met staande kraag (ook Atjehjasje genoemd).
Singkèk(/h) in China geboren Chinees
Singkong reboes gestoofde cassave
Sini zie Di sini
Sipajer militair uit Bengalen
Sirap houten dakpan
Sirih 1. betelplant, 2. genotmiddel: mengsel van met kalk ingesmeerde betelbladeren, pinangnoot en ingedikt sap uit gambirbladeren. Van het kauwen wordt het speeksel rood en de tanden zwart
Sisindran poëtisch verhaal
S.J. Jezuïet
Sjivah de vernietiger, die vernietigt om opnieuw te scheppen. Een van de goden van de drie-eenheid in het Hindoeïsme; naast Brahma, de schepper en Visjnoe, de instandhouder
S.J.S. Semarang–Joana Stoomtram-maatschappij
Slaapbroek broek gemaakt van een gebatikte sarong
Slaapsalet (ironisch:) weelderig ingerichte slaapkamer
Slamat djalan goede reis
Slametan dankmaaltijd bij een bijzondere gelegenheid
Slendang sjaal, draagdoek, waarin een kind wordt meegedragen
Slok(k)an greppel, goot, sloot
Smalspoor spoor met een breedte van 60 cm. (z.g. Décauville-spoor)
SMKK en SMU variaties op SMA, middelbare school bovenbouw
SMP, SMA, SMT middelbare scholen: SMP 3 jaar onderbouw, SMA en SMT 3 jaar bovenbouw, SMA algemeen, SMT technische richting
SMPN variatie op SMP, middelbare school onderbouw
Sneeuwwitjesdoodkistje langwerpig glazen kastje op twee fietswielen
Snerken sissend knetteren, aanbraden
Sobat vriend
Soeap voeren
Soedah klaar, laat maar, genoeg, uitroep van berusting
Soekamiskin grote gevangenis, oost van Bandung
Soekoen broodboom
Soe(/u)moe(/u)r boor boorput
Soenan Soesoehoenan, de vorst van Soerakarta
Soesah moeilijk(heid)
Soesoehoenan titel van Javaanse vorst, thans alleen in Solo
Soetil platte ijzeren braadlepel
Soeur zuster; bij de Ursulinen was de aanspreektitel van een non met een middelbare schoolopleiding “Mère”, de overige nonnen werden aangesproken met “Soeur”
Soka sierheester met karmijnrode en witte bloemen
Sokkel 1. zuilvoet, 2. plint van betrekkelijk grote hoogte
Son(g)ket met (figuren van) gouddraad doorwerkte stof
Soto gekruide (vlees)soep
Soto ayam Indonesische kippensoep
Soudenier soldaat
Souspied schoenbekleedsel, onder de zool met een riempje bevestigd en aan de zijkant toegeknoopt of met een ritssluiting gesloten
Soutien ondersteuningsgroep van een tirailleurlinie
Spaansche mat Spaanse zilveren munt ter waarde van ± 1.15 Euro
Spang gouden of zilveren ring
Spe(/a)n (dispensier, hofmeester) ruimt voor voedselvoorraad
Special Party geïnterneerde hogere officieren en burgers, zie Het Koninkrijk der Nederlanden, 11b, 648-649 
Speruur uur waarop iets verboden is, bijv. verkeer op straat
Spiegel hier: (vlakke gedeelte boven) de achtersteven
Splitje een beetje whisky aangevuld met (soda)water
SPG lerarenopleiding op niveau van een SMA
Spruitje kleine rivier
S(e)ri hoogheid
S(e)rimpi danseres aan de Javaanse hoven
Sroeni lange, geelbloemige, naar anijs-ruikende plant
S.S. Staatsspoorwegen
Stadsverband stadshospitaal
Standaard vaandel
Stamboel Comedie Stamboel, Maleische opera, waarin o.m. komische navolgingen van opera’s worden vertoond
Stamlijn hoofdlijn bij de spoorwegen
Steenslotgeweer geweer dat wordt afgeschoten met behulp van een vuursteen 
Stoel & Spree Frits Stoel en Marius Spree richtten rond 1900 de ‘Nieuwe Nederlandsche Toneelvereeniging’ op, een gezelschap dat speelde in de toenmalige Plantage Schouwburg in Amsterdam
Stoe(/u)pa boeddhistisch heiligdom, bestaande uit een halve bol of een bolsegment op een vierkante of cirkelvormige basis met in de top een zonnescherm; zie Borobudur, 20 
Stokkenknecht gevangenenbewaker
STOVIA school tot opleiding van inlandse artsen
Straatslijper iemand die er een gewoonte van maakt doelloos langs de straat te lopen
Stroop limonade
Strootje sigaret, sigaret met als dekblad palm- of maisblad
Struyswijk gevangenis in zuidoost Batavia, interneringskamp tijdens WO II
Stuurboord rechts
Stuw-groep vereniging van 1930-1933, die een geleidelijke onafhankelijkheid voor Indonesië nastreefde
Succès fou geweldig succes
Succursale filiaal
Sulfaat geneesmiddel dat bacteriën verhindert zich te vermenigvuldigen
Sultane (als een) bevoorrechte vrouw (heersend)
Sumber Aer Untuk CPM leidingwaterpomp ten behoeve van de militaire politie
Sunda Soenda(nees)
Superintendentie oppertoezicht
Suspenderen schorsen
Swanriver Australisch paard
Sydneyer Australisch paardenras


T

Tableau vivant uitbeelding van een historische gebeurtenis door een groep stilstaande personen
Table d’hôte maaltijd op vaste tijd tegen vastgestelde prijs voor de hotelgasten
Tabouret stoel zonder leuningen
Tahoe koek van sojameel
Tai Peh hoofdplaats van Taiwan
Takeyari bamboespeer
Tali api lont, vuurtouw om sigaar aan te steken
Taman park, tuin, (bloemen)tuin
Tamansari lusthof
Tamarindeboom een schaduwrijke boom waarvan de vruchten gebruikt worden voor ‘stroop’ en voor bereiding van spijzen
Tambak visvijver (aan zee)
Tambangan veerboot(je)
Tampah wan
Tampat plaats
Tandak dans
Tandakken 1. verlangen, 2. dansen
Tandjong Priok haven van Jakarta, 8 km. oostelijk van de monding van de Ciliwung
Tandoe draagstoel
Tangan panas ongelukshand in tegenstelling met tangan dingin = gelukshand
Tanggoeng beslist
Tangsi kazerne
Tapioca of cassavemeel uit de wortelknollen van de maniokstruik
Tarlatan doorzichtige katoenen stof
Tarok oud kaartspel gespeeld met 78 kaarten met allegorische voorstellingen
Tathagata bezitter van onbegrensde wijsheid
Tawarren afdingen, loven en bieden
Tayolen slaven van de kust van Malabar
Tea cosie theemuts
Tectonisch volgens de constructie-eisen
Tegallega groot plein met paardenrenbaan in Zuid-Bandung
Teh es pait ijsthee zonder suiker
Te(/a)ledek professioneel dansmeisje
Tempajan groot aarden watervat
Tempat tidoer slaapplaats, bed
Tempeh (koek van) gegiste sojabonen
Tempo doeloe 1. de oude tijd, vroeger, 2. De tweede helft van de 19e en de beginjaren van de 20ste eeuw
Tengger gebergte waarvan de vulkaan Bromo de bekendste is
Tenggerezen bevolkingsgroep, die de Hindoe-godsdienst beleed
Tentara leger
Tentwagen vierwielig rijtuig voor een of twee paarden, met twee banken en met een tent van zeil erop, waarvan de verticale zeilen kunnen worden opgerold
Tepekong (beeld van) Chinese heilige
T(e)rasi preparaat van fijngestampte garnalen of visjes
Ter beschikking tijdelijk buiten dienst
Terima kasih dank je wel
Terima kasih banjak hartelijk dank
Terlaloe te erg, vreselijk
Terminal autobusstation
Terrong aubergineachtige vrucht
Theosoph(/f)ie mystiek-filosofische wereldbeschouwing met boeddhistische elementen, waarin God en de wereld één zijn
Tida nee, niet
Tiga-roda driewieler, betja
Tijgernagel een gelukbrengend sieraad
Tikar (slaap)matje
Tikoes muis
Tilbury(/ie) licht tweewielig rijtuig op veren, met één paard, voor twee personen
Timmen door een gesloten pot in kokend water te zetten, de inhoud gaar te stomen
Tinka gril, vreemde manier van doen
Tirailleur infanterist
Ti(/y)mpa(a)n of fronton lage driehoekige of boogvormige versiering
Tjabee Spaanse peper
Tjang oma
Tjanjor Tjanjoer, het huidige Cianjur, gelegen tussen Bogor en Bandung
Tjap 1. stempel 2. gedrukt (met was-stempel gebatikt)
Tjaplak 1. teek, 2. paardenvlieg
Tjapoeng libelle
Tjel(l)eng wild zwijn
Tjemara casuarisboom
Tjempaka geurige geelwitte bloem
Tjendol klappermelk met suiker en sliertjes van rijstmeel
Tjengkeh kruidnagel
Tjentung plukje haar, haarlok
Tj(/C)epot in het poppenspel een humoristische figuur
Tjeroek hoge voorsteven
Tjeroeroet soort spitsmuis
Tjikar (ossen)kar
Tjoba (bij een werkwoord: gebiedend of aansporend)
Tjoba ini, toean probeer dit eens, mijnheer
Tjoekoer scheren
Tjoetjoe(k) kleinkind
Tjoeman tiga ringgit maar drie rijksdaalders
Tjoetjoe(k) kleinkind
TK (= Taman Anak-anak) kleuterschool voor kinderen tot 6 jaar
TKR Tentara Keamenan Rakjat, eerste benaming voor het Indonesische Nationale Leger
TNI Tentara Nasional Indonesia, het Indonesische Nationale Leger
Toean heer, mijnheer
Toekang handwerkman, ambachtsman
Toekang-gigi vervaardiger van kunstgebitten
Toekang katjang pinda-verkoper
Toekang-kebon tuinman
Toekang menatoe wasbaas
Toemenggoen titel voor een regent, hoge ambtenaar
Toendjoengan, Simpang bekende straten in Surabaya
Toetoep 1. dicht, 2. jas met dichte, hoge kraag
Toe(w)ak palmwijn
Toe(w)aktijfelen palmwijn uit een boom tappen
Toe(w)an heer, meester, mijnheer
Toe(w)an Besa(a)r 1. Gouverneur-Generaal, 2. chef, baas
Toiletvlot bij elke kampong liggen in de rivier bamboevlotten, waar wc-tjes op gebouwd zijn en waar men baadt en wast.
Toko winkel
Tok(k)è(h) gekko, een grote hagedis die in huis verblijft en tokeh roept; als de tokeh begint te roepen mag je een wens doen en als hij na zeven keer ’tokeh’ ophoudt, komt die wens beslist uit
Tongkang grote platbodem, aak
Ton gouds 100.000 gulden
Topeng (toneel)masker
Topi (zwart) hoofddeksel met een rechtopstaande rand voor mannen
Totok zuiver, rasecht, (niet in Indië geboren) Hollander
Trachoom ontsteking van het slijmvlies, dat aan de binnenkant van het ooglid en aan de voorkant van de oogbol zit
Trachiet heldergrijs vulkanisch gesteente
Trafiek bedrijf dat grondstoffen veredelt (bijv. een weverij)
Tra lain anders niet dan
Train-de-vie leefwijze
Tramontane zijn tramontane kwijt raken = in verwarring zijn; tramontane = poolster
Tramper schip van de wilde vaart
Tramway-aktiën aandelen in een trammaatschappij
Transvaal voor de unie van Zuid-Afrika een boeren-republiek, bekend door de strijd van de boeren tegen de Engelsen: 1899-1902
Tra perdoelie (tida perdoeli) kan me niet schelen
Trapboom zijstukken aan een trap
Trassi preparaat van fijngestampte vis of garnalen
Tratag aangebouwd (plat) afdak
Travee muurvlak van een gevel
Tres oplegsel van gevlochten goud- of zilverdraad
Trein hier: stoet
Treub, Hector (1856-1920) hoogleraar verloskunde in Leiden en Amsterdam; schreef diverse baanbrekende boeken en was broer van Melchior Treub.
TRI Tentara Republik Indonesie, het leger van de Republiek Indonesia
Tricheren vals spelen
Triglyphen met drie gleuven
Trima kasih dankjewel
Tromplader jachtgeweer, dat van voren geladen moet worden
Tronk blok, houten straftuig waarin benen, armen of hals worden vastgezet
Tropenkoll(/d)er totoks, die na een tijd in de tropen gek gaan doen, lijden, zo zegt men, aan tropenkolder
Trouvère opera van Verdi (1853), meer bekend onder de naam Il Trovatore
Trunk grote koffer
Truweel troffel
Tugu opgerichte, stenen kolom, vrijheidsmonument
Tukang botols lege flessen verzamelaar
Tyuuoo Sangi-In > Chuo Sangi-in


U

Udang garnaal
UHEdG (aanspreektitel in een brief) u hoogedelgestrenge
U.L. uitgebreid lager
Umum algemeen, openbaar
Underwood merk schrijfmachine
Usurperen onrechtmatig in bezit nemen
Utama uitstekend, de beste


V

Vaderlandse Club organisatie die, als reactie op het groeiende nationalisme, vanaf 1930, op nogal scherpe wijze opkomt voor de belangen van de Nederlanders
Vadermoorder ouderwets halsboord voor mannen, met hoog uitstekende punten; rond 1830 in de mode
Val touw waarmee een zeil gehesen of gevierd wordt
Valentijn François, (±1660 Dordrecht of Alblas-1727 Den Haag) studeerde theologie, was van 1685-1695 en van 1705-1712 predikant in Indië; zijn hoofdwerk Oud en Nieuw Oostindiën of Nederlands mogendheid in die gewesten in 8 delen wordt als de eerste encyclopedie van Oost-Indië beschouwd.
Variolatie inenting, opzettelijke besmetting
Vaubek Vrijwillig Autobestuurders Korps, een onderdeel van het Knil
Vaudeville luchtig blijspel
Veda’s de oudste heilige boeken van de Hindoegodsdienst
Veldspaat rood- of witachtig gesteente, hoofdbestanddeel van graniet
Veldwerk tijdelijk verdedigingswerk
Vendée departement in Frankrijk – tijdens en na de Franse revolutie vonden daar opstanden plaats
Vendutie veiling, openbare verkoop
Ventre à terre in vliegende vaart
Verponding grondbelasting
Vetuste oude
Vicariaat missiegebied, dat nog niet de status heeft van een aartsbisdom
Victoria vierwielig, laag, open rijtuig
Visman F.H. Visman was voorzitter van de commissie die in 1941 een rapport uitbracht onder de titel Verslag van de Commissie tot Bestudering van Staatsrechtelijke Hervormingen. Dit rapport bevatte niet meer dan een aantal wensen op staatkundig gebied.
Violateur overtreder
Vis-à-vis rijtuig met twee zitplaatsen tegenover elkaar
Vis comica de eigenschap, anderen gemakkelijk aan het lachen te maken
Visitatie onderzoek
Visjnoe de instandhouder. Een van de goden van de drie-eenheid in het Hindoeïsme; naast Brahma, de schepper en Sjivah, die vernietigt om opnieuw te scheppen
Vlerk drijver, zijdelings aan een vaartuig aangebracht
Vlerkprauw prauw met zijdelings een drijver, zodat de boot niet kan omslaan
Vogelnestjes eetbare nestjes van de klipzwaluw, die als lekkernij gegeten worden
Volksraad adviserende volksvertegenwoordiging; zie Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 1477-1480
Vreemde Oosterlingen zie Geïllustreerde Encyclopeaedie van N.-I., 144, 145-147
Vrolijke keuken kermisattractie waarbij met ballen naar oud serviesgoed wordt gegooid
Vuurtest bak waarin brandende kooltjes liggen
VVL Verbond van Verenigingen van Landsdienaren
VVO Verbond van Verenigingen van Overheidsdienaren<
V.z.v. voor zover


W

Wadjan platte braadpan
Wajang wong (/orang) door acteurs gedanste voorstelling
Walikota burgemeester
Walk-over alleen over de baan gaan, gemakkelijke overwinning
Wandelrit toertje
Wangkang jonk
Wapen van Batavia Als wapen werd 15 Aug. 1620 aangenomen “een swaert van azur in een orange schilt, steeckende met de poincte deur een lourieren crans van coleur bruijn groen”. [Oud Batavia I, 38]
Wapenrok militaire jas
Warangan rattenkruit
Warga Negara Indonesisch staatsburgerschap
Waringin mooie, grote boom (Ficus),waaraan magische krachten worden toegekend
Waroeboom hibiscussoort, gecultiveerd langs wegen en erven voor schaduw
Waroe(/u)ng eetstalletje, winkeltje
Waterschout ordebewaker in een havengebied
Watt & ½Watt Komisch duo uit de tijd van de stomme films
Wayang golek poppenspel met houten poppen
Wayang kelitik schaduwspel met houten poppen met armen van buffelleer
Wayang kulit / purwa schaduwspel met leren, uitgesneden poppen
Wayang orang / wong traditioneel toneel
Wayang topeng door gemaskerde acteurs gedanste voorstelling
Wedana districtshoofd
Wedono districtshoofd
Weeskamer instantie die het beheer voert over de bezittingen van wezen en onbeheerde nalatenschappen; zie Insulinde, 149-150
Wegstibitzt afgepikt
Well-groomed keurig verzorgd
Welstaanshalve overeenkomstig ‘dat wat hoort’
Westmoeson regentijd
Whist kaartspel, van Engelse oorsprong, voor vier personen
White man’s burden ‘de last / de druk van de blanke’, het kolonialisme
Wien Neêrlands Bloed volkslied van Nederland tot 1933
Wilde school niet door het gouvernement gesubsidieerde school
Wildschut jachtopziener
Windbeutel vuistgrote soes met zoete of hartige vulling
Wing commander luitenant-kolonel bij de Britse luchtmacht
Wisma gebouw
Witte olifant een kostbare gift die niets oplevert, maar wel geld kost
W. knoop knoop op statie-tenue, waarop de letter W (Willem, later Wilhelmina)is aangebracht; in goud voor de resident, in zilver voor de assistent-resident
Wong-londo Nederlander, Europeaan
Wzn. kan betekenen Willemszoon; deze toevoeging is bedoeld om zich te onderscheiden van een naamgenoot


X


Y

Yaksa bosgeest


Z

Zakat aalmoes, (verplichte) gave
Z.D.H. Zijne Doorluchtige Hoogheid
Z.Ed. Zijne Edelheid
Zeebaboe baboe die bij een overtocht van of naar Indië op de kinderen paste
Zelfkosten totale productiekosten
Zentgraaf zie [Koch – Batig slot, 180]
ZHEd.G. Zijne Hoogedelgestrenge
Zwampodding pudding van boter, suiker, bloem, eieren en melk geserveerd met een warme saus, bijv. rumsaus
Zwanejonkvrouw mythologische figuur, die als vrouw, maar ook als zwaan voorkomt (hier waarschijnlijk omdat Manohara gevangen werd terwijl ze in een vijver baadde)
Zwartwaterkoorts zeer gevaarlijke vorm van tropische malaria.
Zwerk uitspansel, hemel